नेतन्याहूको मौनता र अक्टोबर ७

विश्व राजनीति अहिले एक अत्यन्तै संवेदनशील र जटिल मोडबाट अगाडि बढिरहेको छ, जहाँ परम्परागत कूटनीतिक मूल्यमान्यताहरू गम्भीर संकटमा परेका छन्। कतारका प्रधानमन्त्रीले प्रसिद्ध सञ्चारकर्मी पियर्स मोर्गनलाई दिएको हालैको अन्तर्वार्ताले समकालीन अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, विश्व सुरक्षा र मध्यपूर्वको संकटको भित्री पाटोलाई छर्लङ्ग पारेको छ। यस अन्तर्वार्ताले विश्वभरका शक्ति राष्ट्रहरूको भूमिका र उनीहरूको रणनीतिक स्वार्थले कसरी आम नागरिकको जीवनलाई सङ्कटमा पारिरहेको छ भन्ने कुरा प्रष्ट रूपमा उजागर गरेको छ।

अन्तर्वार्ताको गहिरो विश्लेषण गर्दा, आजको विश्व राजनीति केवल शक्ति र स्रोतसाधनको दोहनमा मात्र सीमित नरही गहिरो कूटनीतिक असफलता र विश्वासको संकटतर्फ धकेलिएको स्पष्ट देखिन्छ। कतारले लामो समयदेखि मध्यपूर्वमा एक प्रमुख मध्यस्थकर्ताको रूपमा खेल्दै आएको भूमिका र त्यसलाई असफल बनाउन गरिएका विभिन्न भूराजनीतिक षड्यन्त्रहरूले विश्वव्यापी शान्ति प्रक्रियामाथि ठूलो प्रश्न उठाएका छन्। शक्ति राष्ट्रहरूको प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष हस्तक्षेपका कारण कूटनीतिक संवादका ढोकाहरू एकपछि अर्को गर्दै बन्द हुँदै जानु समग्र मानव सभ्यताका लागि एउटा ठूलो चेतावनी हो।

वर्तमान विश्व व्यवस्था जसरी एकध्रुवीय र बहुध्रुवीय द्वन्द्वको चपेटामा फसेको छ, त्यसले आगामी दिनमा विश्वलाई झनै ठूलो खाडलतर्फ डोर्याइरहेको छ। शक्ति र प्रभुत्वको यो दौडमा कूटनीतिक मूल्यहरूलाई तिलाञ्जली दिइएको छ, जसको प्रत्यक्ष मार आम नागरिकले भोग्नुपरेको छ। तसर्थ, यस गम्भीर संकटबाट पार पाउनका लागि विश्व समुदायले आफ्नो रणनीतिमा पुनर्विचार गर्नुपर्ने बेला आएको छ।

गाजा संकट र इजरायली आक्रामकता

इजरायलले गाजामा चलाएको निर्मम सैन्य कारबाही र त्यसले निम्त्याएको अभूतपूर्व मानवीय विप्लव वर्तमान विश्व राजनीतिमा सबैभन्दा ठूलो र पीडादायी मानवीय संकट बनेको छ। कतारका प्रधानमन्त्रीले इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहूलाई प्रत्यक्ष रूपमा युद्धअपराधीको संज्ञा दिनुले क्षेत्रीय राजनीतिमा देखिएको गहिरो क्षति, असन्तोष र आक्रोशलाई छर्लङ्ग पारेको छ। गाजामा भइरहेको आमसंहार र निर्दोष नागरिकको हत्याले अन्तर्राष्ट्रिय कानुन, मानवीय मूल्यमान्यता र सभ्य समाजका सम्पूर्ण मापदण्डहरूलाई पूर्ण रूपमा उपेक्षा गरिएको कठोर यथार्थ देखाउँछ।

इजरायल र हमासबीचको द्वन्द्वलाई रोक्न कतारले लगातार गर्दै आएका मध्यस्थताका निष्पक्ष प्रयासहरूलाई नेतन्याहू र उनका अतिवादी मन्त्रीहरूले जानाजानी असफल बनाएको गम्भीर आरोप प्रधानमन्त्रीले लगाएका छन्। शान्ति सम्झौताका हरेक रचनात्मक प्रयासहरूलाई पाखा लगाएर युद्धलाई अनन्तकालसम्म लम्ब्याउने नीतिले इजरायललाई क्षेत्रीय शान्तिको बाधक मात्र नभई सम्पूर्ण विश्व शान्तिका लागि एक गम्भीर बोझको रूपमा स्थापित गरेको छ। गाजा पट्टीमा भएको अपार भौतिक तथा मानवीय विनाशले इजरायली सरकारको उद्देश्य केवल सुरक्षा प्राप्ति नभई सम्पूर्ण क्षेत्रलाई अस्थिर र कमजोर बनाउनु रहेको प्रष्ट पार्छ।

अक्टोबर ७ को आक्रमणको पूर्वसूचना हुँदाहुँदै पनि नेतन्याहूले व्यक्तिगत सत्ता र राजनीतिक लाभका लागि जानीजानी हमला रोकेनन्। शान्ति प्रयासहरूलाई तुहाउँदै युद्ध अनन्तकालसम्म लम्ब्याउने उनको अतिवादी नीतिले इजरायललाई सुरक्षा प्रदान गर्नुको सट्टा गम्भीर असुरक्षा, आन्तरिक संकट र अन्तर्राष्ट्रिय बहिष्करणको कालो खाडलतर्फ धकेलिदिएको छ।

यस द्वन्द्वको दायरा केवल गाजामा मात्र सीमित नरहेर मध्यपूर्वका अन्य देशहरू जस्तै लेबनान, सिरिया, साउदी अरब, यमन र इरानलाई समेत आफ्नो चपेटामा लिइसकेको छ, जसले क्षेत्रीय सुरक्षालाई थप जटिल र खतरनाक बनाएको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघ र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले यस्ता गम्भीर युद्ध अपराधहरू विरुद्ध मौनता साँध्नु र प्रभावकारी कदम चाल्न नसक्नुले विश्वव्यापी न्याय प्रणालीको प्रभावकारितामाथि नै गम्भीर प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ। कूटनीतिक टेबलमा बसेर संवाद मार्फत समाधान खोज्नुको सट्टा बन्दुक, तोप र मिसाइलको भाषा मात्र बोल्ने प्रवृत्तिले सिंगो क्षेत्रलाई बारूदको थुप्रोमा परिणत गरिदिएको छ।

इतिहासले पटक-पटक यो साबित गरेको छ कि बल प्रयोग गरेर कहिल्यै पनि स्थायी र दिगो शान्ति हासिल गर्न सकिदैन, तर समकालीन शासकहरूले यो सामान्य ऐतिहासिक सत्यलाई पनि पूर्ण रूपमा भुलेका छन्। गाजाका लाखाौ जनताले भोगिरहेको पीडा, भोकमरी र विस्थापनको यो कालो अध्यायले आधुनिक विश्वको सामूहिक विवेकलाई निरन्तर गिज्याइरहेको छ। इजरायलको यो आक्रामक सैन्य रवैयाले भविष्यमा अझ ठूला, भयानक र नियन्त्रण बाहिर जाने द्वन्द्वहरूको बीजारोपण गरिरहेको छ, जसको महँगो मूल्य आगामी पुस्ताले चुकाउनुपर्नेछ।

यस्तो विषम परिस्थितिमा विश्वका प्रमुख शक्ति राष्ट्रहरूले इजरायललाई रोक्नुको सट्टा उल्टै संरक्षण दिने प्रवृत्तिले मध्यपूर्वमा शान्ति स्थापनाको सम्पूर्ण सम्भावनालाई सधैको लागि धुमिल बनाइदिएको छ। यदि समयमै यस क्षेत्रका शासकहरूको विवेक नफिर्ने हो र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको कठोर पालना गराउने हिम्मत कसैले नगर्ने हो भने, यो द्वन्द्व मध्यपूर्वको सीमा नाघे्र विश्वव्यापी आर्थिक र सामरिक महासंकटमा परिणत हुनेछ। तसर्थ, इजरायलको वर्तमान आक्रामक सैन्य नीतिलाई तत्काल लगाम लगाउनु र कूटनीतिक मार्ग अपनाउनु आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो।

नेतन्याहूको मौनता र रणनीतिक विफलता

बेन्जामिन नेतन्याहुलाई अक्टोबर ७ को आक्रमणअघि नै ठूलो खतराको पूर्वसूचना थियो वा खुफिया एजेन्सीहरूले सम्भावित जोखिमको जानकारी गराएका थिए भन्ने विषयले अहिले अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा ठूलो हलचल ल्याएको छ। यदि नेतन्याहुलाई आक्रमणको पूर्वजानकारी हुँदाहुँदै पनि त्यसलाई रोक्न कुनै प्रभावकारी कदम चालिएन भने, यो इजरायली इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक र नैतिक विफलता ठहरिनेछ। पहिलो कोणबाट हेर्दा, आन्तरिक राजनीतिमा चर्को विरोध खेपिरहेका नेतन्याहुले आफ्नो सत्ता लम्ब्याउनका लागि राष्ट्रिय संकटको कार्ड प्रयोग गरेका हुन् कि भन्ने गम्भीर शंका उब्जिएको छ।

दोस्रो कोणमा, बाह्य दबाब र आन्तरिक राजनीतिक अस्थिरताबाट जनताको ध्यान मोड्नका लागि यस्ता ठूला सुरक्षा कमजोरीहरूलाई जानीजानी बेवास्ता गरिएको विश्लेषण गरिएको छ। तेस्रो कोणबाट विचार गर्दा, इजरायली गुप्तचर निकाय र सुरक्षा संयन्त्रबीचको आपसी अविश्वास तथा सूचना आदान-प्रदानमा आएको गम्भीर अवरोधले गर्दा सही समयमा सही निर्णय लिन नसकिएको देखिन्छ। चौथो कोणमा, हमासको क्षमतालाई कमजोर आँक्ने इजरायली नेतृत्वको अहंकार र अति-आत्मविश्वास नै यो ठूलो विप्लवको मुख्य कारण बनेको स्पष्ट हुन्छ।

पाँचौ तथा अन्तिम कोणमा, क्षेत्रीय युद्धलाई स्थायी रूपमा निम्त्याएर मध्यपूर्वको नक्सा आफ्नो अनुकूल फेर्ने दीर्घकालीन दक्षिणपंथीय रणनीतिको हिस्साको रूपमा पनि यस घटनालाई हेरिएको छ। यी पाँचैवटै कोणहरूको गहिरो विश्लेषण गर्दा, नेतन्याहुले आफ्ना व्यक्तिगत र राजनीतिक स्वार्थका लागि देशको सुरक्षालाई दाउमा लगाएको आरोप प्रमाणित हुँदै गएको छ। यदि यो सत्य हो भने, इजरायली जनता र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसामु नेतन्याहुको नेतृत्व पूर्ण रूपमा असफल र गैरजिम्मेवार साबित भइसकेको छ।

यस किसिमको लापरबाही र रणनीतिक विफलताले इजरायलको दीर्घकालीन सुरक्षा प्रणालीमा गहिरो आघात पुर्याएको छ, जसले गर्दा इजरायली नागरिकहरू नै आफ्नै सरकारप्रति आशङ्का व्यक्त गर्न थालेका छन्। युद्ध रोक्ने अनगिन्ती अवसरहरू हुँदाहुँदै पनि नेतन्याहुले जानीजानी ती सबै अवसरहरूलाई तुहाएका छन्, जसले गर्दा गाजा र वरपरको क्षेत्र बारूदको थुप्रोमा परिणत भएको छ। कूटनीतिक माध्यमबाट बन्धकहरूको रिहाइ र शान्ति स्थापना गर्न सकिने अवस्था हुँदाहुँदै पनि सैन्य बल प्रयोगलाई मात्र प्राथमिकता दिनु उनको राजनीतिक जिद्दीपनको पराकाष्ठा हो।

अन्ततः, नेतन्याहुको यो अपरिपक्व कार्यशैलीले इजरायललाई सुरक्षित बनाउनुको सट्टा झनै ठूलो असुरक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय बहिष्करणको खाडलमा धकेलिदिएको छ। यदि इजरायली समाजले समयमै यो गम्भीर यथार्थलाई आत्मसात् गरेर नेतृत्व परिवर्तन गरेन भने, देशले अझ ठूला भूराजनीतिक तथा आर्थिक मूल्यहरू चुकाउनुपर्ने निश्चित छ। नेतन्याहुको यो विवादास्पद रणनीतिक अभ्यासले उनीमाथि केवल युद्धअपराधीको मात्र नभई आफ्नै देशका नागरिकप्रति गद्दारी गरेको गम्भीर नैतिक प्रश्न पनि खडा गरेको छ।

महाशक्ति राष्ट्रहरूको दोहोरो चरित्र

समकालीन अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा महाशक्ति राष्ट्रहरू, विशेष गरी संयुक्त राज्य अमेरिकाको भूमिका अत्यधिक विवादास्पद, अपारदर्शी र द्वैध चरित्रयुक्त देखिएको छ। कतारका प्रधानमन्त्रीले इरानमाथिको सम्भावित सैन्य कारबाहीको बारेमा आफूलाई केवल आधा घण्टा अगाडि मात्र ह्वाइट हाउसबाट अनपेक्षित जानकारी गराइएको खुलासा गर्नुले विश्व राजनीतिमा साना तथा मध्यस्थकर्ता देशहरूको सार्वभौमसत्ता माथिको चरम उपेक्षालाई प्रष्ट्याउँछ। महाशक्तिहरू आफ्ना सीमित रणनीतिक तथा आर्थिक स्वार्थका लागि जतिबेला पनि निर्णयहरू लाद्ने गर्छन्, जसमा क्षेत्रीय स्थिरता, मानवीय संवेदना र कूटनीतिक मर्यादाको कुनै पनि प्रकारको ख्याल राखिदैन।

विश्व शान्तिको ठेक्का लिएका देशहरू नै प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा युद्धलाई मलजल गर्ने र हतियारको व्यापार बढाउने कार्यमा संलग्न हुनु समकालीन विश्व कूटनीतिप्रतिको सबैभन्दा ठूलो धोका हो। कतार जस्ता मध्यस्थकर्ता देशहरूले शान्ति स्थापनाका लागि दिनरात निरन्तर इमानदार प्रयास गर्दा पनि महाशक्तिहरूको अपरिपक्व भूराजनीतिक दाउपेच र अदूरदर्शी निर्णयका कारण ती प्रयासहरू बारम्बार निष्प्रभावी बन्दै आएका छन्। यस किसिमको अहंकारी प्रवृत्तिले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा संयुक्त राष्ट्रसंघ जस्ता विश्वव्यापी संस्थाहरूको औचित्य र प्रभावकारितालाई पूर्ण रूपमा समाप्त पार्दै लगेको छ।

कतारका प्रधानमन्त्रीको खुलासाले महाशक्ति राष्ट्रहरूको द्वैध चरित्र र साना देशहरूको सार्वभौमसत्तामाथिको चरम उपेक्षालाई छर्लङ्ग पारेको छ। शक्ति राष्ट्रहरूले वास्तविक शान्ति स्थापनाको सट्टा युद्धलाई मलजल गर्दा कूटनीतिक ढोकाहरू बन्द भएका छन्, जसले सिंगो विश्वलाई गम्भीर महाविनाशको संघारतर्फ धकेलिरहेको छ।

वास्तविक कूटनीति भनेको आपसी संवाद, पारस्परिक सहमति र सहअस्तित्वको शाश्वत सिद्धान्तमा आधारित हुनुपर्ने हो, तर आजको २१औ शताब्दीमा यो केवल शक्ति प्रदर्शन, धम्की र भूराजनीतिक खेलको माध्यम मात्र बन्न पुगेको छ। अमेरिका र उसका पश्चिमी सहयोगीहरूले इजरायललाई दिइरहेको अन्धाधुन्ध सैन्य तथा कूटनीतिक समर्थनले मध्यपूर्वमा न्यायपूर्ण शान्ति स्थापनाको सम्भावनालाई सधैको लागि अन्धकारमा धकेलिदिएको छ। यसले गर्दा विश्वका अन्य उदीयमान शक्तिहरूले पनि अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र सन्धिहरूको पालना गर्नुको सट्टा बल प्रयोग र शक्ति नै सत्य हो भन्ने सिद्धान्तलाई अबलम्बन गर्न थालेका छन्।

कूटनीतिक माध्यमबाट समस्या समाधान गर्ने ढोकाहरू एकपछि अर्को गर्दै बन्द हुँदै जानुले सम्पूर्ण विश्व समुदायलाई एक गम्भीर र अपूरणीय दुर्घटनातर्फ धकेलिरहेको छ। कतारका प्रधानमन्त्रीले आफ्नो अन्तर्वार्ता मार्फत यही कटु र कठोर सत्यलाई उजागर गर्दै यदि समयमै कूटनीतिलाई पूर्ण अवसर दिइएन भने यसको परिणाम सम्पूर्ण विश्वले भोग्नुपर्ने चेतावनी दिएका छन्। विश्वका नेताहरू र नीति निर्माताहरूले आफ्नो संकीर्ण दलीय तथा राजनीतिक स्वार्थ भन्दा माथि उठेर सामूहिक सुरक्षा र मानवताको पक्षमा गम्भीर समीक्षा गर्नुपर्ने उपयुक्त बेला आएको छ।

यदि महाशक्तिहरूले आफ्नो दादागिरी र दोहोरो चरित्र त्यागेर समतामूलक अन्तर्राष्ट्रिय अर्डर निर्माणतर्फ कदम चालेनन् भने, भविष्यमा साना राष्ट्रहरूको अस्तित्व नै संकटमा पर्नेछ। कूटनीतिक च्यानलहरूको विश्वसनीयतालाई कायम राख्न र विश्वलाई महाविनाशबाट बचाउन अब सबै देशहरूले इमानदार संवादको संस्कृतिलाई पुनः जीवित गर्नुपर्छ। अन्यथा, वर्तमान कूटनीतिक विफलताले निम्त्याउने परिणाम इतिहासका ठूला युद्धहरू भन्दा पनि बढी प्रलयकारी साबित हुनेछ।

निष्कर्ष र आगामी सुरक्षा चिन्ता

कतारका प्रधानमन्त्रीको अन्तर्वार्ता र इजरायलको सुरक्षा रणनीतिमा देखिएका यी गम्भीर विसंगतिहरूले आजको विश्व कुन खतरनाक दिशातिर जाँदैछ भन्ने स्पष्ट सन्देश दिएका छन्। विश्व राजनीति अहिले गहिरो अनिश्चितता, अविश्वास, आशङ्का र निरन्तर बढिरहेको द्वन्द्वको भयानक सुरुङभित्र प्रवेश गरिसकेको छ, जहाँ अन्त्यमा कुनै पनि उज्यालोको किरण देखिने छाँटकाँट छैन। कूटनीतिक संवाद र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको स्थानमा बल प्रयोग, अहंकार र विध्वंसलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्तिका कारण मानव सभ्यताको भविष्य नै अन्धकारतर्फ धकेलिन पुगेको छ।

दिनप्रतिदिन बढिरहेको सुरक्षा चिन्ताको यो भयग्रस्त वातावरणमा विश्वका कुनै पनि देशका नागरिकले पूर्ण रूपमा सुरक्षित महसुस गर्न सक्ने अवस्था छैन। आणविक द्वन्द्वको आसन्न जोखिम, गहिरिदो आर्थिक मन्दी, जलवायु परिवर्तनका प्रभावहरू र विभिन्न क्षेत्रमा चलिरहेका विनाशकारी युद्धहरूको यो घातक समिश्रणले सिंगो पृथ्वीलाई महाविनाशको संघारमा पुर्याएको छ। यस्तो अति संवेदनशील र गम्भीर अवस्थामा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूको लाचारी, निरीहता र महाशक्ति राष्ट्रहरूको अन्धो अहंकारले विश्व शान्तिको सपनालाई चकनाचुर पारिदिएको छ।

भविष्यको मार्गचित्र कस्तो हुनेछ र मानव जातिले कस्तो संसार देख्नेछ भन्ने कुरा मुख्यतया अहिलेका विश्व नेताहरूको निर्णय, दूरदर्शिता र नैतिक उत्तरदायित्वमा पूर्ण रूपमा निर्भर गर्दछ। यदि अब पनि संवाद, सहमति र सहअस्तित्वको मार्गलाई पूर्ण रूपमा त्यागेर फेरि पनि बल प्रयोग, युद्ध र विध्वंसलाई नै प्राथमिकता दिइयो भने, आगामी दिनहरू मानव जातिको सम्पूर्ण इतिहासकै सबैभन्दा कालो, क्रूर र विनाशकारी साबित हुनेछन्। तसर्थ, सम्पूर्ण विश्व समुदायले आफ्नो व्यक्तिगत तथा राष्ट्रिय अहङ्कारलाई त्यागेर शान्ति, न्याय, समानता र सहकार्यको बाटोमा दृढतापूर्वक अग्रसर हुनुको अर्को कुनै विकल्प छैन।

प्रकाशित मिति: १५ आश्विन २०८३, बिहिबार