इजरायल-प्यालेस्टाइन द्वन्द्व: रगतले लेखिएको इतिहास र शान्तिको खोजी

विश्व मानचित्रमा एउटा यस्तो सानो भू-भाग छ, जसको नाम सुन्नेबित्तिकै कतिपयको मनमा अगाध धार्मिक आस्था जाग्छ त कतिपयको मनमा दशकौदेखि चलिरहेको युद्धको विभिषिका झल्किन्छ। इजरायल र प्यालेस्टाइन बीचको यो विवाद केवल दुई देशको सिमानाको सामान्य झगडा मात्र होइन, यो त हजारौ वर्ष पुरानो धार्मिक विश्वास, जातीय पहिचान र अस्तित्वको लडाइ हो। झण्डै साढे चार हजार वर्षको उतारचढावपूर्ण इतिहास बोकेको यो भू-भाग यहुदी, मुस्लिम र ईसाई – तीनवटै प्रमुख धर्मका अनुयायीका लागि अत्यन्तै पवित्र र संवेदनशील मानिन्छ। विशेषगरी जेरुसेलम सहर यो द्वन्द्वको केन्द्रविन्दुमा छ, जसले विश्व राजनीतिको तापक्रम सधै बढाइरहन्छ। इतिहासलाई फर्केर हेर्दा, यहुदीहरूले यसलाई आफ्नो ‘प्रतिवद्ध भूमि’ (Promised Land) मान्दै आएका छन् भने शताब्दीयौदेखि त्यहाँ निरन्तर बसोबास गरिरहेका अरब मुस्लिमहरूका लागि यो उनीहरूको पुर्ख्यौली घर, पहिचान र तेस्रो पवित्रतम धार्मिक स्थल हो।

बीसौ शताब्दीको सुरुवातमै ‘जियोनिजम’ आन्दोलनले विश्वभर छरिएका यहुदीहरूलाई आफ्नो छुट्टै र सुरक्षित राष्ट्र हुनुपर्छ भन्ने बलियो राजनीतिक चेतना जगायो। त्यही समयमा भएको दोस्रो विश्वयुद्ध र एडोल्फ हिटलरको क्रूर ‘होलोकास्ट’ (यहुदी नरसंहार) ले यहुदी जातिलाई विश्वमै असुरक्षित र अस्तित्वविहीन महसुस गरायो। ६० लाख भन्दा बढी यहुदीहरूको बीभत्स हत्यापछि बाँचेकाहरूले आफ्नो ज्यान जोगाउन, आत्मसम्मान प्राप्त गर्न र पुर्ख्यौली विरासत खोज्दै प्यालेस्टाइनतर्फ सामूहिक पलायन हुने कठोर निर्णय गरे। सन् १९४८ मा इजरायलको स्थापना भएसँगै एउटा नयाँ आधुनिक युगको त सुरुवात भयो, तर यसले अरब र यहुदीहरू बीच कहिल्यै नमेटिने गरी रगतको जगमा द्वन्द्वको एउटा लामो रेखा पनि कोरिदियो। आज यो क्षेत्र विश्वकै सबैभन्दा जटिल, भावनाले भरिएको र संवेदनशील भू-राजनीतिक मुद्दा बनेको छ, जहाँ हरेक वर्ष निर्दोष बालबालिका र नागरिकहरूले राजनीतिक स्वार्थको वेदीमा आफ्नो अमूल्य ज्यान गुमाइरहेका छन्।

पवित्र भूमि र धार्मिक आस्थाको टकराव

इजरायल र प्यालेस्टाइन द्वन्द्वको वास्तविक चुरो कुरो धर्म र आस्थाको गहिरो जडसँग जोडिएको छ। जेरुसेलममा रहेको एउटै सानो डाँडोमा यहुदीहरूको ‘टेम्पल माउन्ट’, मुस्लिमहरूको ‘अल-अक्सा मस्जिद’ र इसाईहरूको ‘चर्च अफ द होली सेपल्कर’ एकापसमा जोडिएर अवस्थित छन्। यहुदी धार्मिक मान्यता अनुसार यहीबाट संसारको सृष्टि भएको थियो र उनीहरूको प्राचीन पवित्र मन्दिरको अवशेष यही रहेको विश्वास गरिन्छ। अर्कोतर्फ, मुस्लिमहरूका लागि मक्का र मदिनापछिको सबैभन्दा पवित्र स्थल यही हो, जहाँबाट पैगम्बर मोहम्मदले स्वर्गारोहण (मेराज) गरेको विश्वास गरिन्छ। एउटै माटोको टुक्रामा तीनवटा शक्तिशाली धर्मका गहिरो आस्था र भावना जोडिएकाले “कसले कसका लागि यो ठाउँ छोड्ने?” भन्ने प्रश्न नै आजको विश्व राजनीतिको सबैभन्दा ठूलो र नसुल्झिएको विवादको जड बनेको छ।

यो धार्मिक महत्त्वले गर्दा नै साना र साधारण भनिएका राजनीतिक विवादहरू पनि तुरुन्तै ठूलो साम्प्रदायिक हिंसा र युद्धमा परिणत हुने गर्छन्। प्यालेस्टाइनका मुस्लिमहरूलाई लाग्छ कि उनीहरूको ऐतिहासिक पवित्र स्थलमा इजरायली सेनाले बलजफ्ती कब्जा र अपमान गरिरहेको छ, जबकि इजरायलीहरूलाई लाग्छ कि उनीहरू आफ्नै प्राचीन ऐतिहासिक र ईश्वरीय अधिकारको रक्षा गरिरहेका छन्। जेरुसेलमलाई इजरायलले आफ्नो ‘अविभाज्य र शाश्वत राजधानी’ घोषणा गरेको छ भने प्यालेस्टाइनले यसको पूर्वी भागलाई आफ्नो भविष्यको स्वतन्त्र राष्ट्रको राजधानीका रूपमा दाबी गरिरहेको छ। यो आस्थाको चरम टकराव र सम्झौताहीन अडानले गर्दा नै धेरै पटक अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा गरिएका शान्ति वार्ताहरू अन्तिम चरणमा पुगेर पनि विना निष्कर्ष असफल भएका छन्।

धर्मले वास्तवमा मानिसलाई जोड्नुपर्ने र शान्तिको मार्ग देखाउनुपर्नेमा यहाँ भने धर्म नै विभाजन, घृणा र युद्धको मुख्य कारण बनेको छ। विडम्बना त यो छ कि यी तीनवटै ‘अब्राहमिक’ धर्मका पुर्खा एकै व्यक्ति – हजरत इब्राहिम (अब्राहम) हुन्, तैपनि उनीहरूका सन्तानहरू आज एउटै माटोका लागि एकअर्काको रगतको प्यासी बनिरहेका छन्। जबसम्म जेरुसेलमको धार्मिक व्यवस्थापन र पहुँचमा सबै पक्षले चित्तबुझ्दो र न्यायोचित सहमति गर्दैनन्, तबसम्म यो क्षेत्रमा दिगो शान्ति आउनु असम्भव जस्तै देखिन्छ। यो मुद्दा केवल जमिनको भौतिक टुक्राको लडाइ मात्र नभएर करोडौ मानिसको हृदय, भावना र परम्परागत आस्थाको अस्तित्व रक्षाको लडाइ बनिसकेको छ।

नरसंहारको पीडादेखि राष्ट्र निर्माणको यात्रासम्म

यहुदीहरूले इतिहासको कालखण्डमा भोगेको पीडा अन्य कुनै पनि जाति वा समुदायले भोगेको भन्दा धेरै गुणा फरक र भयानक छ। दोस्रो विश्वयुद्धको समयमा नाजी जर्मनीमा हिटलरले योजनाबद्ध रूपमा ६० लाख यहुदीहरूको क्रूर हत्या गरे, जसलाई मानव इतिहासकै कालो धब्बा मानिन्छ। ग्यास च्याम्बरमा निसास्सिएर मारिएका, मालगाडीमा पशु झै कोचेर यातना शिविरहरूमा पुर्‍याइएका र भोकभोकै मारिएका यहुदीहरूको त्यो कारुणिक कथाले आज पनि संसारलाई स्तब्ध र भावुक बनाउँछ। त्यही ‘होलोकास्ट’ बाट उब्जिएको अस्तित्वको संकट र पीडाले गर्दा नै यहुदीहरूमा एउटा यस्तो दृढ इच्छाशक्ति पैदा भयो कि उनीहरूले जसरी भए पनि आफ्नो पुर्ख्यौली भूमिमा एउटा सुरक्षित र शक्तिशाली देश बनाएरै छाड्ने संकल्प गरे। वास्तवमा उनीहरूको यही सामूहिक पीडा र ‘फेरि कहिल्यै नभोग्ने’ (Never Again) भन्ने अठोट नै आधुनिक इजरायल राष्ट्रको जग बन्यो।

तर इजरायल बनेपछिको यो यात्रा पनि सोचे जस्तो सहज र शान्त थिएन। सन् १९४८ मा इजरायल स्थापना भएको भोलिपल्टै छिमेकी पाँचवटा शक्तिशाली अरब देशहरूले यो नयाँ राष्ट्रलाई सखाप पार्ने उद्देश्यले आक्रमण गरे। तर, आफ्नो अस्तित्व र जीवनका लागि अन्तिम लडाइ लडिरहेका यहुदीहरूले ती सबै युद्धहरूमा अभूतपूर्व विजय प्राप्त गरे र बिस्तारै आफ्नो सिमाना सुरक्षाका नाममा विस्तार गर्दै लगे। इजरायलको यो विस्तारले गर्दा फेरि अर्को मानवीय संकट उत्पन्न भयो – लाखौ प्यालेस्टाइनीहरू आफ्नै पुर्ख्यौली भूमिमा शरणार्थी बन्न पुगे, जसलाई उनीहरू आज पनि ‘नाक्बा’ अर्थात् महाविपत्ति भनेर सम्झिन्छन्। एकातिर यहुदीहरूले हजारौ वर्षपछि आफ्नो हराएको गौरव र घर फिर्ता पाएका थिए भने अर्कोतिर प्यालेस्टाइनीहरूले आफ्नो घर, फूलबारी र पहिचान गुमाएर बिचल्लीमा परिरहेका थिए।

आज इजरायल विज्ञान, प्रविधि, अर्थतन्त्र र सैन्य शक्तिमा विश्वकै अग्रणी र प्रभावशाली राष्ट्र बनेको छ। तर, यो चम्किलो प्रगतिको कालो छायामा प्यालेस्टाइनीहरूको कहिल्यै निको नहुने घाउ र पीडा पनि लुकेको छ। गाजा पट्टी र वेस्ट बैंकमा बसोबास गर्ने प्यालेस्टाइनीहरू दैनिक रूपमा इजरायली प्रतिबन्ध, चरम बेरोजगारी र सैन्य कारबाहीको त्रासदीपूर्ण सामना गरिरहेका छन्। इजरायलले आफ्नो सुरक्षा सुनिश्चित गर्नका लागि ठूला सिमेन्टका पर्खालहरू र काँडेतारहरू लगाएको छ, जसले प्यालेस्टाइनीहरूको जीवनलाई झन् कष्टकर र खुम्चिएको बनाएको छ। एउटा जातिको सुरक्षाको चाहना अर्को जातिको लागि खुल्ला जेल जस्तै बनेको यो दृश्य मानव इतिहासको एउटा अत्यन्तै दुखद र जटिल विरोधाभास हो।

शक्ति सन्तुलन र अन्तर्राष्ट्रिय राजनीति

इजरायल र प्यालेस्टाइन को यो द्वन्द्वमा विश्वका शक्तिशाली देशहरूको भूमिका सधै निर्णायक, स्वार्थपूर्ण र कहिलेकाही पक्षपाती रहँदै आएको छ। शीतयुद्धको समयदेखि नै अमेरिकाले इजरायललाई मध्यपूर्वमा आफ्नो सबैभन्दा भरपर्दो रणनीतिक साझेदार मान्दै आएको छ र हरेक वर्ष अर्बौ डलरको सैन्य तथा आर्थिक सहयोग उपलब्ध गराइरहेको छ। अर्कोतर्फ, सोभियत संघ र धेरै मुस्लिम राष्ट्रहरूले प्यालेस्टाइनको स्वतन्त्रता र अधिकारको पक्षमा अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा आवाज उठाउँदै आएका छन्। यो द्वन्द्व केवल दुई पक्षको स्थानीय झगडा मात्र नरहेर विश्वका ठूला शक्तिहरूको शक्ति प्रदर्शन गर्ने अखडा बनेको छ, जहाँ मानवीय संवेदना भन्दा हतियारको व्यापार र भू-राजनीतिक स्वार्थले बढी प्राथमिकता पाउने गरेको छ।

नेपाल र भारत जस्ता दक्षिण एसियाली देशहरूको सन्दर्भमा कुरा गर्दा, ऐतिहासिक रूपमा हामी प्यालेस्टाइनको स्वतन्त्रता र आत्मनिर्णयको अधिकारको पक्षमा उभिदै आएका थियौ। महात्मा गान्धीले समेत “प्यालेस्टाइन अरबहरूको हो” भनेर स्पष्ट धारणा राखेका थिए। तर, समयको गतिसँगै बदलिदो सुरक्षा चुनौती, आतंकवादको सामना र प्रविधिको आवश्यकताले गर्दा पछिल्लो समयमा इजरायलसँगको कूटनीतिक र रणनीतिक सम्बन्ध निकै मजबुत भएको छ। आज धेरै देशहरूले इजरायलसँग रक्षा, कृषि र प्रविधिमा ठूलो सहकार्य गरिरहेका छन् भने प्यालेस्टाइनलाई मानवीय सहयोग र सहानुभूति पनि जारी राखेका छन्। यो ‘सन्तुलित कूटनीति’ ले विश्वलाई यो देखाउँछ कि कसरी दुवै पक्षको अस्तित्वलाई स्वीकार गर्दै शान्तिको वकालत गर्न सकिन्छ, तर व्यवहारमा यो सन्तुलन कायम राख्न निकै कठिन छ।

अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले ‘दुई राज्य समाधान’ (Two-State Solution) अर्थात् दुवैलाई अलग र स्वतन्त्र राष्ट्रको रूपमा स्वीकार गर्ने प्रस्ताव त अघि सारेको छ, तर यसलाई इमानदारिताका साथ कार्यान्वयन गर्न कुनै पनि शक्ति राष्ट्रले ठोस प्रयास गरेको देखिदैन। एकातिर इजरायली बस्तीहरूको निरन्तर विस्तारले प्यालेस्टाइनी भूमिलाई खुम्च्याउँदै लगेको छ भने अर्कोतिर कट्टरपन्थी समूहहरूको हिंसात्मक गतिविधि र रकेट आक्रमणले शान्ति वार्ताको सम्भावनालाई सधै ओझेलमा पार्ने गरेको छ। शक्तिशाली देशहरूले प्यालेस्टाइनको मुद्दालाई केवल राजनीतिक भाषण र राष्ट्रसंघको प्रस्तावमा मात्र सीमित राखेका छन् भने इजरायलले आफ्नो सैन्य शक्तिलाई थप सुदृढ बनाउँदै जमिनमा आफ्नो पकड बलियो बनाउँदै लगेको छ। जबसम्म विश्व राजनीतिले मानवीय संवेदना र न्यायलाई राजनीतिक फाइदा भन्दा माथि राख्दैन, तबसम्म यो हिंसाको चक्र चलिरहने निश्चित छ।

निष्कर्ष

अन्त्यमा, इजरायल र प्यालेस्टाइनको द्वन्द्व केवल जमिनको सानो टुक्राको विवाद होइन, यो त मानवीय संवेदना, आत्मसम्मान र न्यायको लामो लडाइ हो। इतिहासका गल्तीहरूले वर्तमानलाई कतिसम्म पिरोल्न सक्छ र एउटा पुस्ताको निर्णयले आउने पुस्तालाई कसरी युद्धको भुमरीमा फसाउँछ भन्ने यो एउटा ज्वलन्त र दुखद उदाहरण हो। यहुदीहरूले इतिहासमा भोगेको भयानक अन्याय र प्यालेस्टाइनीहरूले वर्तमानमा भोगिरहेको विस्थापनको अन्याय – यी दुवैलाई न्यायपूर्ण र मानवीय रूपमा सम्बोधन नगरुन्जेल यो माटोले कहिल्यै शान्ति पाउने छैन। रगत र आँसुले सिञ्चित यो पवित्र भूमिमा हतियारको गर्जनले होइन, बरु धैर्यतापूर्ण संवाद र एकअर्काको सहअस्तित्वलाई हृदयदेखि स्वीकार गर्ने भावनाले मात्र स्थायी शान्ति ल्याउन सक्छ।

विश्व समुदायले अब यो बुझ्नुपर्छ कि एउटा जातिको खुशी र सुरक्षा अर्को जातिको विनाश र असुरक्षामा खोज्नु सरासर गलत हो। भारत, नेपाल र अन्य तटस्थ राष्ट्रहरूले यस मुद्दामा अझ बढी सक्रिय र निष्पक्ष भूमिका खेलेर दुवै पक्षलाई वार्ताको टेबुलमा ल्याउन नैतिक दबाब दिनुपर्छ। धार्मिक कट्टरता र शक्ति राष्ट्रहरूको स्वार्थ भन्दा माथि उठेर जबसम्म मानिसले मानिसलाई सम्मान गर्न र पीडा बुझ्न सिक्दैन, तबसम्म जेरुसेलमका चर्च, मन्दिर र मस्जिदहरूले शान्तिको गीत गाउन सक्ने छैनन्। आउँदो पुस्तालाई बारुदको गन्ध र युद्धको अवशेष होइन, बरु मिलेर बस्ने र विकास गर्ने संसार हस्तान्तरण गर्नु नै आजको विश्वको सबैभन्दा ठूलो चुनौती र ऐतिहासिक उत्तरदायित्व हो।

प्रकाशित मिति: २० चैत्र २०८२, शुक्रबार