बेलायतको संसदीय इतिहासमा राजनीतिक नेतृत्व परिवर्तन र आफ्नै दलभित्रको असन्तुष्टिले प्रधानमन्त्रीहरूले पद छोड्नुपर्ने शृङ्खला नौलो होइन। हालैका वर्षहरूमा यो प्रवृत्ति अझ तीव्र र नाटकीय बन्दै गएको देखिन्छ। सन् २०२४ को आम निर्वाचनमा अत्यधिक बहुमत ल्याएर सत्तामा पुगेका प्रधानमन्त्री किर स्टार्मरले दुई वर्ष पनि पूरा गर्न नपाउँदै पदबाट राजीनामा दिने घोषणा गर्नु यसैको पछिल्लो कडी हो। लेबर पार्टीलाई ऐतिहासिक सफलता दिलाएका नेताले यसरी आफ्नै सांसद र मन्त्रीहरूको कडा दबाबका कारण बाहिरिनु पर्ने स्थिति सिर्जना हुनुले बेलायती राजनीति भित्रको आन्तरिक संघर्ष र गुटबन्दी कतिसम्म कडा छ भन्ने कुरालाई पुनः पुष्टि गरेको छ। निर्वाचन जित्नु मात्र सरकार टिकिरहने ग्यारेन्टी होइन भन्ने सन्देश यस घटनाले विश्व राजनीतिलाई दिएको छ।
प्रधानमन्त्री किर स्टार्मरको राजीनामाको सबैभन्दा ठूलो र प्रमुख राजनीतिक कारण लेबर पार्टीभित्रैबाट सुरु भएको आन्तरिक विद्रोह र नेतृत्वको चुनौती हो। म्यानचेस्टरका पूर्व मेयर तथा पार्टीका अत्यन्तै प्रभावशाली र लोकप्रिय नेता एण्डी बर्नहम हालै उप-निर्वाचन जितेर संसदमा प्रवेश गरेपछि स्टार्मरको सत्ता हल्लिन सुरु भएको थियो। संसदमा आउनासाथ बर्नहमले वर्तमान सरकारको फितलो कार्यशैली र नीतिहरू माथि खुला रूपमा प्रश्न उठाउँदै नेतृत्वलाई चुनौती दिए। यसले गर्दा पार्टीभित्र लामो समयदेखि स्टार्मरसँग असन्तुष्ट रहेका सांसदहरूलाई एउटा बलियो र नयाँ विकल्प प्राप्त भयो। बर्नहमको वरिपरि एउटा शक्तिशाली विरोधी खेमा निर्माण भएपछि प्रधानमन्त्रीले संसदीय दलमा आफ्नो पकड र राजनीतिक वैधानिकता बिस्तारै गुमाउँदै जानुभयो।
कुनै पनि बेलायती प्रधानमन्त्रीको शक्ति र स्थिरता उसको दलले चुनावमा कस्तो प्रदर्शन गर्छ भन्ने कुरामा निर्भर रहन्छ। सन् २०२५ र २०२६ मा भएका स्थानीय निकायका चुनावहरूमा लेबर पार्टीले बेहोर्नु परेको लज्जास्पद हारले स्टार्मरको नेतृत्वमाथि ठूलो धक्का लाग्यो। परम्परागत रूपमा लेबर पार्टीको गढ मानिएका क्षेत्रहरूमा समेत दल पराजित भएपछि सांसदहरूमा आफ्नो राजनीतिक भविष्यलाई लिएर तीव्र डर पैदा भयो। स्टार्मरकै नेतृत्वमा आगामी आम निर्वाचनमा होमिएमा पार्टी पूर्ण रूपमा बढारिने र आफूहरूले समेत सिट गुमाउनु पर्ने निश्चित देखेपछि सांसदहरूले नेतृत्व परिवर्तनका लागि दबाब बढाए। जनप्रतिनिधिहरूका लागि पार्टीको प्रतिष्ठा र आफ्नो संसदीय सिट जोगाउनु प्रधानमन्त्रीलाई पदमा टिकाइराख्नु भन्दा धैरे महत्वपूर्ण बन्यो।
राजनीतिक नियुक्तिका क्रममा भएका गम्भीर गल्तीहरूले पनि प्रधानमन्त्रीको छविमा ठूलो क्षति पुर्यायो। विवादास्पद पृष्ठभूमि भएका र सुरक्षा जाँचका क्रममा असफल साबित भएका पिटर म्यान्डेलसनलाई अमेरिकाका लागि बेलायती राजदूत नियुक्त गर्ने निर्णय आत्मघाती बन्यो। यो काण्ड सञ्चार-माध्यममा सार्वजनिक भएपछि देशैभरि सरकारको आलोचना भयो। अझ गम्भीर कुरा त के भयो भने, संसद र आफ्नै मन्त्रीहरूले प्रश्न उठाउँदा प्रधानमन्त्रीले आफूलाई यसबारे केही थाहा नभएको भन्दै प्रशासनिक अधिकारीहरूलाई दोष सुम्पिए। तर पछि सरकारी दस्तावेजहरू सार्वजनिक हुँदा उनलाई पहिले नै यसबारे लिखित चेतावनी दिइएको प्रमाणित भयो। यसले गर्दा प्रधानमन्त्रीले संसद र जनतालाई ढाँटेको स्पष्ट भयो र उनको नैतिक धरातल पूर्ण रूपमा समाप्त भयो।
नेतृत्वको कार्यशैली र बारम्बारका काण्डहरूबाट वाक्क भएका क्याबिनेट मन्त्रीहरूले नै अन्ततः सरकार ढाल्ने वातावरण तयार गरे। सुरुमा स्वास्थ्य मन्त्री वेस स्ट्रिटिङले प्रधानमन्त्रीको एकलौटी निर्णय प्रक्रियाको विरोध गर्दै पदबाट राजीनामा दिएका थिए। त्यसपछि बिस्तारै यो असन्तुष्टि गृह र परराष्ट्र जस्ता अति महत्वपूर्ण मन्त्रालय सम्हाल्ने वरिष्ठ मन्त्रीहरूमा पनि फैलियो। सरकारका खम्बाहरू मानिने मन्त्रीहरूले नै प्रधानमन्त्रीलाई भेटेर निजी रूपमा पद छोड्न वा क्याबिनेट बैठकमै खुला विद्रोहको सामना गर्न अन्तिम चेतावनी दिए। जब सरकार सञ्चालन गर्ने मुख्य टोलीले नै प्रधानमन्त्री माथि विश्वास नरहेको स्पष्ट पार्यो, तब स्टार्मरका लागि पदमा टिकिरहनु प्राविधिक र व्यावहारिक दुवै रूपमा असम्भव बन्यो र उनले राजीनामाको घोषणा गरे।
किर स्टार्मर बेलायतको आधुनिक इतिहासमै सबैभन्दा द्रुत गतिमा अलोकप्रिय हुने प्रधानमन्त्रीको सूचीमा परे। जनमत संकलन गर्ने संस्थाहरूको प्रतिवेदन अनुसार उनको लोकप्रियताको सूचकांक विगत चार दशक यताकै सबैभन्दा तल्लो बिन्दुमा झरेको थियो। चुनाव अगाडि गरेका ठूलाठूला प्रतिबद्धताहरूबाट सरकार गठन भएलगत्तै उनी बारम्बार पछि हटे, जसलाई जनताले राजनीतिक धोकाको रूपमा लिए। उनले लिने गरेका नीतिहरूमा कुनै स्पष्ट दृष्टिकोण वा दृढता नभएको र उनी केवल परिस्थिति हेरेर निर्णय बदल्ने नेता हुन् भन्ने भाष्य नागरिक स्तरमा निर्माण भयो। जनमत यसरी पूर्ण रूपमा सरकारको विपक्षमा उभिएपछि आफ्ना निर्वाचन क्षेत्रका जनताको आक्रोश र दबाब झेल्न नसकेर सांसदहरूले प्रधानमन्त्रीलाई हटाउने निर्णय गरे।
बेलायतले लामो समयदेखि भोग्दै आएको आर्थिक मन्दी, चर्को मूल्यवृद्धि र जीवनयापनको कष्टकर परिस्थितिलाई सम्बोधन गर्न स्टार्मर सरकार पूर्ण रूपमा असफल रह्यो। सर्वसाधारण नागरिकहरू महँगो ऊर्जा र खाद्यान्नका कारण पिल्सिएका बेला सरकारले ल्याएका आर्थिक सुधारका योजनाहरूले कुनै ठोस नतिजा दिन सकेनन्। त्यसमाथि जाडो महिनामा देशका लाखौ वृद्धवृद्धाहरूले पाउँदै आएको इन्धन भत्ता कटौती गर्ने सरकारको निर्मम निर्णयले आगोमा घिउ थप्ने काम गर्यो। यो निर्णयले लेबर पार्टीको स्थापनाकालीन सिद्धान्त र समाजवादी मूल्यमान्यता माथि नै प्रहार गरेको भन्दै पार्टीभित्रका वामपन्थी र उदारवादी सांसदहरू सरकारको घोर विरोधी बने। यसले सरकारलाई जनमानसमा अत्यन्तै क्रूर र जनविरोधी प्रमाणित गरिदियो।
आप्रवासन नियन्त्रण गर्ने र देशको आन्तरिक सुरक्षा मजबुत बनाउने जस्ता संवेदनशील विषयमा पनि स्टार्मर सरकारले कुनै ठोस नीति अवलम्बन गर्न सकेन। एकातिर नवीकरणीय ऊर्जाका नाममा गरिएका अव्यावहारिक निर्णयहरूले उद्योगधन्दामा नकारात्मक असर पार्यो भने अर्कोतिर दक्षिणपन्थी विचार बोक्ने दलहरूको लोकप्रियता देशमा तीव्र गतिमा बढ्न थाल्यो। नाइजेल फाराजको नेतृत्वमा रहेको आप्रवासन विरोधी दलले लेबर पार्टीकै परम्परागत र सुरक्षित मानिएका क्षेत्रहरूमा आफ्नो प्रभाव बलियो बनाउँदै लग्यो। आफ्नो राजनीतिक जमिन नै खस्कँदै गएको देखेपछि पार्टी बचाउनका लागि नयाँ र ऊर्जावान् नेतालाई अगाडि सार्नुको विकल्प नभएको निष्कर्षमा संसदीय दल पुग्यो र स्टार्मरलाई बिदा गर्ने वातावरण बन्यो।
बेलायती राजनीतिमा आफ्नै दलका सांसदहरूले विद्रोह गरेर प्रधानमन्त्रीलाई पदच्युत गरेको यो पहिलो घटना भने होइन। यसअघि कन्जर्भेटिभ पार्टीका नेता बोरिस जोन्सनले पनि कोभिडको समयमा नियम उल्लंघन गरेर भोजभतेर गरेको काण्ड र आफ्ना सहयोगीहरूको गलत नियुक्तिका कारण आफ्नै मन्त्रीहरूको सामूहिक राजीनामापछि पद छोड्नुपरेको थियो। त्यसैगरी उनीपछि आएकी लिज ट्रसले बिना योजना ल्याएको आर्थिक नीतिका कारण वित्तीय बजार ध्वस्त भएपछि मात्र ४५ दिनमा आफ्नै सांसदहरूको तीव्र दबाबमा राजीनामा दिनुपरेको थियो। अझ ऐतिहासिक रूपमा हेर्ने हो भने, शक्तिशाली प्रधानमन्त्री मार्गरेट थ्याचरले समेत कर नीतिको विवाद र युरोपेली संघप्रतिको दृष्टिकोणका कारण आफ्नै दलभित्र अविश्वासको वातावरण सिर्जना भएपछि सन् १९९० मा आँसु बगाउँदै राजीनामा दिनुपरेको थियो।
यो समग्र घटनाक्रमले बेलायतको शासन प्रणालीको एउटा विशिष्ट चरित्रलाई उजागर गर्दछ, जहाँ जनताले सिधै प्रधानमन्त्री नचुनेर संसद् र दललाई चुन्ने गर्दछन्। त्यसैले संसद् र सत्तारूढ दलभित्र बहुमत गुमाउनासाथ प्रधानमन्त्री जतिसुकै शक्तिशाली भए पनि पदमा बस्न पाउँदैन। किर स्टार्मरको बहिर्गमनले इतिहासको त्यही नियमलाई फेरि दोहोर्याएको छ, जहाँ राष्ट्रिय हित र पार्टीको अस्तित्व संकटमा पर्दा बेलायती सांसदहरूले आफ्नै नेतालाई पनि कडा सजाय दिन हिचकिचाउँदैनन्। विगतमा थेरेसा मे, बोरिस जोन्सन र लिज ट्रसले भोगेको जस्तै नियति अहिले स्टार्मरले भोग्नुपरेको छ। अब लेबर पार्टीले नयाँ नेतृत्व चयन गरेर देशलाई राजनीतिक स्थिरता र आर्थिक सुधारको दिशामा अगाडि बढाउनुपर्ने ठूलो चुनौती र जिम्मेवारी सामना गर्नुपर्नेछ।
प्रकाशित मिति: ८ असार २०८३, सोमबार
प्रतिक्रिया