अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिको यथार्थवादी धारले शान्तिलाई केवल दुईवटा ठूला युद्धहरू बीचको तयारी गर्ने समय मात्र मान्दछ। हालैका वर्षहरूमा विभिन्न शक्ति राष्ट्रहरू बीच भएका सामरिक सम्झौता र आणविक अस्पष्टताको नीतिले गर्दा समग्र विश्वको सुरक्षा व्यवस्थालाई झन् बढी जोखिमपूर्ण र जटिल बनाएको छ। आणविक होडबाजीले वास्तवमा कुनै पनि देशलाई पूर्ण रूपमा सुरक्षा दिदैन, बरु यसले छिमेकी राष्ट्रहरूमा तीव्र असुरक्षा, भय र आपसी अविश्वासको भावना बढाउँछ, जसलाई राजनीतिशास्त्रमा सुरक्षा दुविधा भनिन्छ। यदि कुनै एउटा राष्ट्रले आफ्नो रक्षा वा प्रभुत्वका लागि सामरिक शक्ति र विनाशकारी हतियार बढाउँछ भने, अर्को प्रतिस्पर्धी राष्ट्रले पनि आफ्नो अस्तित्व जोगाउन प्रतिरक्षाका लागि घातक हतियार विकास गर्न थाल्छ, जसले अन्ततः विनाशकारी युद्ध निम्त्याउँछ।
विश्वमा आणविक हतियारको तीव्र विस्तार र जथाभाबी निर्माणलाई रोक्नका लागि अप्रसार सन्धि एक प्रमुख कानुनी खम्बाको रूपमा स्थापना गरिएको थियो। यस सन्धिको मुख्य महत्त्व भनेको मानव जगतलाई विनाशकारी आणविक हतियारको चंगुलबाट जोगाउनु, घातक हतियार निर्माणमा रोक लगाउनु र शान्तिपूर्ण कार्यका लागि मात्र परमाणु प्रविधिको उपयोग सुनिश्चित गर्नु हो। तर, व्यवहारमा यस सन्धिको पालना पूर्ण रूपमा हुन सकेको छैन, किनकि इजरायल जस्ता शक्तिशाली देशहरूले यस सन्धिमा हालसम्म हस्ताक्षर नै गरेका छैनन् र आफ्नो आणविक हतियारको अवस्थाबारे रहस्यमयी मौनता अपनाएका छन्। यस किसिमको दोहोरो मापदण्डले गर्दा अन्य क्षेत्रीय देशहरूमा पनि आफ्नो सुरक्षाका लागि गुपचुप रूपमा आणविक हतियार बनाउने इच्छा र प्रतिस्पर्धा तीव्र गतिमा बढ्दै गएको छ, जसले विश्वव्यापी शान्तिलाई गम्भीर खतरामा पारेको छ।
वर्तमान विश्व व्यवस्थामा उत्तर कोरिया जस्ता देशहरूले यस अप्रसार सन्धिबाट औपचारिक रूपमा बाहिरिएर पटक-पटक सफल आणविक परीक्षणहरू गरिसकेका छन्। यस घटनाले के प्रमाणित गर्छ भने विद्यमान अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि र नियमहरू केवल शक्तिशाली राष्ट्रहरूको स्वार्थ रक्षा गर्ने र साना राष्ट्रहरूलाई दबाउने साधन मात्र बनेका छन्। इरान जस्ता देशहरूले पनि लामो समयदेखि नागरिक ऊर्जा र बिजुली उत्पादन कार्यक्रमको आवरणमा परमाणु हतियारका लागि आवश्यक पर्ने अत्यधिक संवर्धित युरेनियम र प्राविधिक सामग्रीहरू जम्मा गरिरहेका छन्। यो प्रवृत्तिका कारण पुराना अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र नियामक सङ्गठनहरूको प्रभावकारिता र विश्वसनीयता पूर्ण रूपमा समाप्त हुँदै गइरहेको छ र समग्र आधुनिक विश्व पुनः एक पटक अनियन्त्रित सामरिक हतियारको भयानक दौडतर्फ धकेलिएको छ।
मध्य पूर्वमा परमाणु आकांक्षाको आँधी
इरानको आणविक क्षमता र हतियार बनाउने दृढ इच्छालाई यदि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरबाट पूर्ण रूपमा रोक्न सकिएन भने मध्य पूर्व, विशेष गरी समग्र पर्सिया र अरब क्षेत्रका अन्य प्रमुख देशहरू पनि अनिवार्य रूपमा यसै विनाशकारी सामरिक दिशामा अघि बढ्ने निश्चित छ। यस क्षेत्रमा साउदी अरब, टर्की र इजिप्ट जस्ता ठूला देशहरू प्रमुख रूपमा आणविक हतियार प्राप्त गर्ने तीव्र राजनीतिक इच्छा राख्दछन्। संयुक्त अरब इमिरेट्स जस्ता आर्थिक रूपमा अत्यन्तै धनी राष्ट्रहरूले पनि आफ्नो दीर्घकालीन सुरक्षाका लागि नागरिक परमाणु ऊर्जा परियोजनाको नाममा वैधानिक प्रविधि र आणविक इन्धनको भण्डार बढाउँदै लगेका छन्। यी देशहरूले आफ्नो परम्परागत सुरक्षा साझेदार, जस्तै संयुक्त राज्य अमेरिकामाथिको सामरिक निर्भरता र भरोसा घट्दै गएको गम्भीर महसुस गरेका छन्। जब इरानले आणविक प्रविधिको बलमा प्रतिबन्धहरू हटाउन र विश्वसामु आफ्ना सर्तहरू मनाउन सफल हुन्छ, तब अरब देशहरूलाई लाग्छ कि क्षेत्रीय सुरक्षाको एकमात्र वास्तविक ग्यारेन्टी आफ्नै आणविक हतियार मात्र हो।
यी क्षेत्रीय देशहरू यस घातक दिशामा अघि बढ्नुका पछाडि अत्यन्तै बाध्यतात्मक, ऐतिहासिक र रणनीतिक कारणहरू लुकेका छन्। साउदी अरबका लागि इरान एक ठूलो र सिधा सुरक्षा चुनौती हो, जहाँ सिया र सुन्नी सम्प्रदायको ऐतिहासिक धार्मिक द्वन्द्व र क्षेत्रीय प्रभुत्व जमाउने राजनीतिक लडाइ छ। यमन र अन्य छिमेकी क्षेत्रहरूमा भइरहेको छद्म युद्ध र मिसाइल आक्रमणहरूले साउदी अरबलाई आन्तरिक रूपमा असुरक्षित बनाएको छ। टर्कीले समग्र मुस्लिम विश्वको निर्विवाद नेतृत्व लिन चाहन्छ र इरानको बढ्दो प्रभावलाई सन्तुलनमा राख्न उसलाई आफ्नै आणविक शक्तिको आवश्यकता महसुस हुन्छ। इजिप्ट जो कुनै समय अरब जगतको सबैभन्दा ठूलो महाशक्ति र अगुवा थियो, आफ्नो गुमेको साख र नेतृत्व फिर्ता पाउनका लागि परमाणु क्षमता हासिल गर्न बाध्य हुनेछ।
यदि यी सबै छिमेकी देशहरूले एकपछि अर्को गर्दै आणविक हतियार प्राप्त गरे भने समग्र विश्व, विशेष गरी एसिया र मध्य पूर्वको सुरक्षा र भविष्य अत्यन्तै भयानक, भयावह र अनिश्चित हुनेछ। एउटा सानो प्राविधिक गल्ती, कूटनीतिक असमझदारी वा सैन्य हतारोले पनि सम्पूर्ण क्षेत्रलाई एकै पलमा खरानी बनाउन सक्छ। यी देशहरूमा बारम्बार आउने आन्तरिक राजनीतिक अस्थिरता, गृहयुद्ध वा सरकारी संयन्त्र असफल भएमा ती आणविक हतियारहरू आतंकवादी समूह वा गैर-राज्य घातक तत्वहरूको हातमा पुग्ने ठूलो खतरा रहन्छ। यसले गर्दा सम्पूर्ण एसियाली महाद्वीप र मानव सभ्यता स्थायी युद्ध र महाविनाशको कालो छायामा सधै बाच्न बाध्य हुनेछ।
यो भयानक हतियारको होडबाजीलाई रोक्नका लागि शान्ति र स्थिरता चाहने सम्पूर्ण विश्व र संयुक्त राष्ट्र सङ्घको सुरक्षा परिषद्ले तुरुन्तै कठोर, निष्पक्ष र व्यावहारिक कदमहरू चाल्नु पर्छ। पुरानो भइसकेको र त्रुटिपूर्ण अप्रसार सन्धिलाई परिमार्जन गरी साना र ठूला सबै देशका लागि समान रूपमा लागू हुने नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय नीति बनाइनु पर्छ। कुनै पनि देशलाई सामरिक फाइदाका लागि आणविक अस्पष्टताको नीति अपनाउने छुट दिनु हुँदैन र नियम उल्लङ्घन गर्ने राष्ट्रलाई कडा आर्थिक नाकाबन्दी तथा राजनीतिक रूपमा विश्वभर एक्लाउनु पर्छ। अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा निकायलाई थप शक्तिशाली, साधन सम्पन्न र स्वतन्त्र बनाएर प्रत्येक देशका नागरिक र सैन्य परमाणु संयन्त्रहरूको निष्पक्ष निरीक्षण गर्ने पूर्ण अधिकार दिनु आवश्यक छ।
नयाँ सामरिक नीतिको सफल कार्यान्वयन गराउनका लागि केवल आर्थिक प्रतिबन्ध मात्र पर्याप्त हुँदैन, बरु क्षेत्रीय सुरक्षाको ग्यारेन्टी र बहुपक्षीय कूटनीतिक संवादको ढोका सधै खुला राख्नु पर्छ। महाशक्ति राष्ट्रहरूले आफ्नो स्वार्थ अनुकूलको दोहोरो मापदण्ड त्याग्नु पर्छ, किनभने उनीहरू आफैले अन्तर्राष्ट्रिय कानुनहरू तोड्दा पुराना सन्धिहरूको नैतिक आधार कमजोर भएको छ। मध्य पूर्वलाई पूर्ण रूपमा आणविक र आम विनाशका हतियारमुक्त क्षेत्र घोषणा गरिनु पर्छ र यसका लागि सबै क्षेत्रीय शक्तिहरूलाई एउटै टेबुलमा राखेर अनिवार्य सम्झौता गराउनु सुरक्षा परिषद्को मुख्य दायित्व हुनुपर्छ। नयाँ घातक प्रविधिको हस्तान्तरणमा कडा निगरानी राख्दै नियम पालना नगर्ने देशहरूलाई इन्धन र प्रविधिको आपूर्ति पूर्ण रूपमा बन्द गरिनु पर्छ।
नयाँ हतियार र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको त्रास
आधुनिक युगमा विश्वका देशहरूले केवल आणविक हतियार मात्र बनाउने छैनन्, बरु यसको साथसाथै रासायनिक र जैविक हतियारहरू पनि अत्यन्तै गुप्त रूपमा विकास गर्दै लैजाने स्पष्ट देखिन्छ। रासायनिक र जैविक हतियारहरू निर्माण गर्न आणविक हतियारको तुलनामा निकै सस्तो, प्रविधिको हिसाबले सजिलो र प्रयोगशालामा लुकाउन सकिने भएकाले गरिब, अस्थिर वा तानाशाही राष्ट्रहरूका लागि यो झन् आकर्षक सामरिक विकल्प बन्न सक्छ। यस प्रकारका घातक हतियारले मानव सभ्यता, प्राकृतिक पर्यावरण र जनस्वास्थ्यमा दीर्घकालीन, गम्भीर र कहिल्यै निको नहुने क्षति पुर्याउँछन्। आगामी दिनहरूमा परम्परागत आणविक हतियार भन्दा पनि यी अदृश्य भाइरस, ब्याक्टेरिया र विषाक्त रासायनिक हतियारहरू समग्र मानवताको अस्तित्वका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती बन्ने देखिन्छ।
अहिलेको तीव्र गतिको विश्वमा आणविक हतियार भन्दा पनि घातक, सञ्चालन गर्न सजिलो र विनाशकारी नयाँ प्रविधिहरू सैन्य क्षेत्रमा तीव्र रूपमा विकास भइरहेका छन्। आवाज भन्दा धेरै गुणा छिटो उड्ने तीव्र गतिको क्षेप्यास्त्र प्रविधि, अन्तरिक्षमा आधारित हतियार र विद्युतीय चुम्बकीय प्रणालीहरू विकास भइरहेका छन् जसले कुनै पनि देशको सञ्चार, विद्युत र सुरक्षा संयन्त्रलाई एकै पलमा पूर्ण रूपमा ध्वस्त पार्न सक्छन्। यस्ता प्रविधिहरूले युद्धको गति र विनाशको क्षेत्रलाई यति तीव्र बनाइदिन्छन् कि सम्बन्धित देशहरूलाई सोच्ने, प्रतिरक्षा गर्ने वा कूटनीतिक वार्ता गर्ने कुनै समय नै मिल्दैन। यो प्राविधिक विकासले परम्परागत युद्धको परिभाषा र नियमलाई नै पूर्ण रूपमा बदलिदिएको छ र मानव अस्तित्वलाई चरम संकटमा पुर्याएको छ।
कृत्रिम बुद्धिमत्ताको यो आधुनिक र डिजिटल युगमा हतियारहरूको विनाशकारी क्षमता र असर झनै भयानक रूपमा बढ्ने निश्चित छ। जब घातक हतियारहरूको नियन्त्रण, निशाना र अन्तिम निर्णय प्रक्रिया मानव हात र विवेकबाट हटेर कृत्रिम बुद्धिमत्ताको स्वचालित कम्प्युटर प्रणालीमा जान्छ, तब युद्धको जोखिम पूर्ण रूपमा अनियन्त्रित र मानवीय नियन्त्रण बाहिर हुन्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रणालीले कुनै सानो साइबर आक्रमण, प्राविधिक त्रुटि वा गलत संकेतलाई पनि वास्तविक युद्धको सुरुवात ठानेर आफै आणविक वा रासायनिक हतियार प्रहार गर्ने आत्मघाती निर्णय लिन सक्छ। यसले गर्दा युद्धको समयमा कूटनीति, मानवीय समझदारी, दया र विवेकको भूमिका पूर्ण रूपमा शून्य हुनेछ।
यसका साथै, कृत्रिम बुद्धिमत्ताको उन्नत प्रयोग गरेर खतरनाक जैविक भाइरस, नयाँ महामारी वा घातक रासायनिक ग्यासहरू प्रयोगशालामा सजिलै र द्रुत गतिमा आनुवंशिक परिवर्तन गरेर बनाउन सकिन्छ। यस्ता डिजिटल प्रविधिहरू आतंकवादी, आपराधिक वा अराजक समूहहरूको पहुँचमा पुग्न धेरै सजिलो भएको छ, जसले गर्दा विश्वको कुनै पनि कुना अब सुरक्षित रहने छैन। स्वचालित ड्रोन र मानवरहित लडाकु विमानहरूले कुनै पनि मानवीय संवेदनशीलता बिना आम नरसंहार मच्चाउन सक्छन्। त्यसैले, यो नयाँ युगको प्रविधि हतियारको सन्दर्भमा मानव रक्षा भन्दा बढी महाविनाशको मुख्य कारक बन्ने देखिन्छ।
विगतका औपनिवेशिक शक्तिहरूले आफ्नो स्वार्थका लागि कोरेका अप्राकृतिक सीमा रेखाहरू, जातीय विभाजन र क्षेत्रीय विवादका कारण मध्य पूर्व जस्ता क्षेत्रहरू इतिहासदेखि नै सधै संकट र युद्धमा रहँदै आएका छन्। यी पुराना ऐतिहासिक विवादहरूलाई कृत्रिम बुद्धिमत्ता, स्वचालित प्रणाली र आधुनिक हतियारको प्रविधिको आगमनले झन् बढी जटिल र समाधान गर्न नसकिने बनाएको छ। यदि समयमै यी नयाँ डिजिटल र जैविक प्रविधिहरूको सैन्य उपयोगमाथि पूर्ण प्रतिबन्ध लगाइएन र कडा विश्वव्यापी नियमन गरिएन भने, मानव निर्मित अत्याधुनिक प्रविधि नै मानव जातिको अन्तिम र पूर्ण विनाशको मुख्य कारण बन्ने निश्चित छ।
शान्तिका लागि सुझाव र निकास
विश्वमा स्थायी शान्ति, सुरक्षा र स्थिरता कायम गर्नका लागि आणविक, रासायनिक र कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित नयाँ प्रविधिका हतियारहरूको होडबाजीलाई तुरुन्तै रोक्न आवश्यक छ। महाशक्ति राष्ट्रहरूले आफ्नो राजनीतिक स्वार्थ अनुकूल अन्तर्राष्ट्रिय कानुन बनाउने र आफ्नै सुविधा अनुसार ती कानुनहरू तोड्ने दोहोरो चरित्र पूर्ण रूपमा बन्द नगरेसम्म साना राष्ट्रहरूमा सुरक्षाको विश्वास जाग्ने छैन र हतियारको दौड रोकिने छैन।
संयुक्त राष्ट्र सङ्घको सुरक्षा परिषद्ले हतियार नियन्त्रणका लागि पुराना, असान्दर्भिक र असफल भइसकेका संरचनाहरू त्यागेर पूर्ण रूपमा पारदर्शी, निष्पक्ष र नयाँ विश्वव्यापी निशस्त्रीकरण नीति लागू गर्नु पर्छ। विशेष गरी कृत्रिम बुद्धिमत्ताको सैन्य प्रयोग र जैविक हतियारको अनुसन्धानको क्षेत्रमा तत्काल कडा प्रतिबन्ध, निगरानी र नियमनको व्यवस्था अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै कठोरताका साथ गरिनु पर्छ।
विश्वका सबै साना तथा ठूला राष्ट्रहरूले यो कटु सत्य बुझ्न जरुरी छ कि घातक हतियारको सञ्चयले क्षणिक त्रास र झुठो घमण्ड त पैदा गर्न सक्छ तर त्यसले वास्तविक, दीर्घकालीन र दिगो सुरक्षा कहिल्यै दिन सक्दैन। मध्य पूर्व र एसिया जस्ता सामरिक रूपमा अत्यन्तै संवेदनशील क्षेत्रहरूमा आणविक प्रतिस्पर्धालाई पूर्ण रूपमा रोक्नका लागि क्षेत्रीय संवाद, आर्थिक सहकार्य र कूटनीतिक माध्यमलाई नै मुख्य प्राथमिकता दिनु पर्छ।
अन्ततः, समग्र मानव जातिले विज्ञान र आधुनिक प्रविधिको विकास मानव सभ्यताको महाविनाशका लागि नभई विश्वको कल्याण, गरिबी निवारण र प्रकृतिको रक्षाका लागि मात्र प्रयोग गर्ने दृढ प्रतिबद्धता जनाउनु पर्छ। विश्वका प्रमुख देशहरूले जिम्मेवारीपूर्वक आफ्ना हतियारहरू नष्ट गर्दै निशस्त्रीकरणको नेतृत्व नगरेसम्म भावी पुस्ताको सुरक्षा र अस्तित्व सधै खतराको घेरामा रहिरहनेछ।
(लेखक नेपाली सेनाका पूर्व सैनिक अधिकृत र राजनीतिशास्त्रका अध्येता हुन्।)
प्रकाशित मिति: १६ असार २०८३, मंगलबार
प्रतिक्रिया