हाम्रो नेपाली दृष्टिकोणमा पश्चिमी एसिया, जसलाई पश्चिमा जगतले मध्यपूर्व भन्ने गर्दछ, त्यो ऐतिहासिक भू-भाग हो – जहाँ मानव सभ्यताले आफ्नो प्रारम्भिक पाइला सारेको थियो। यो क्षेत्र विशेष गरी अरब र पारसी अर्थात् इरानी संस्कृति, परम्परा, भाषा र रहनसहनको एउटा अद्वितीय सङ्गम स्थल हो। यहाँ अवस्थित साउदी अरब, इरान, इराक, संयुक्त अरब इमिरेट्स, कुवेत, कतार, ओमान र बहराइन जस्ता प्रमुख मुलुकहरू यस क्षेत्रका बलिया राजनीतिक तथा आर्थिक खम्बाहरू हुन्। यी मुलुकहरू केवल तेलको अथाह भण्डार र खानी मात्र होइनन्, बरु मानव इतिहासको निर्माण, विज्ञानको विकास, नयाँ प्रविधिको खोज र विश्वकै ठुला धर्म एवं संस्कृतिका ऐतिहासिक केन्द्र पनि हुन्।
विगतको समयमा केवल बालुवाका थुम्का, विशाल मरुभूमि र फिरन्ते जीवन पद्धतिमा मात्र सीमित रहेको यो सुख्खा क्षेत्रले जमिनमुनि तेलको अभूतपूर्व खोजी गरेपछि समग्र विश्व अर्थतन्त्रलाई नै आफ्नो नियन्त्रणमा लिन सफल भयो। कालो सुनको उपनामले चिनिने पेट्रोलियम पदार्थको उत्खननले यहाँको सुख्खा र उजाड माटोलाई एकाएक बहुमूल्य सुनमा परिणत गरिदियो र संसारकै ध्यान यहाँ केन्द्रित गरायो। आजको युगमा यो क्षेत्र विश्व राजनीतिको मुख्य केन्द्रविन्दु बनेको छ र यस क्षेत्रको भविष्यले नै सम्पूर्ण पृथ्वीको ऊर्जा सुरक्षा, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, आर्थिक स्थिरता र भूराजनीतिक सुरक्षा नीतिलाई पूर्ण रूपमा निर्धारण र निर्देशित गर्ने गर्दछ।
भौगोलिक रूपमा निकै विकट, दुर्गम, तातो र सुख्खा जलवायु भए तापनि यो अद्वितीय क्षेत्रले इतिहासको सुरुवातदेखि नै विश्वलाई व्यापार र ज्ञानको बलियो माध्यमबाट जोड्ने महत्त्वपूर्ण काम गरेको छ। प्राचीन कालको प्रसिद्ध रेसम मार्गदेखि लिएर आधुनिक समयमा विशाल तेलका जहाजहरू आवतजावत गर्ने रणनीतिक सामुद्रिक मार्गहरूसम्म, यस क्षेत्रको सामरिक र व्यापारिक महत्त्व सधै उच्च रहँदै आएको छ। इतिहासका अनेकन उतारचढावहरूलाई आत्मसाथ गर्दै यो क्षेत्रले आफ्नो पुरानो पहिचानलाई बदलेर नयाँ विश्व व्यवस्थामा एक अपरिहार्य शक्तिको रूपमा आफूलाई स्थापित गर्न सफल भएको छ, जसको प्रभाव प्रत्येक राष्ट्रमा पर्दछ।
सभ्यताको जग र बौद्धिक योगदान
मानव सभ्यताको सबैभन्दा पहिलो र महत्त्वपूर्ण सुरुवात मेसोपोटामियाको अत्यन्तै उर्वर भूमिबाट भएको थियो, जुन क्षेत्र हालको आधुनिक इराकमा पर्दछ। यसै ऐतिहासिक भूमिमा प्राचीन मानिसहरूले पहिलो पटक संगठित रूपमा खेतीपाती गर्न, व्यवस्थित लेखन प्रणालीको विकास गर्न र समाजलाई सञ्चालन गर्ने लिखित कानुनको निर्माण गर्न सिकेका थिए। बेबिलोन र सुमेरिया जस्ता महान सभ्यताहरूले नै संसारलाई पहिलो पटक व्यवस्थित योजनाबद्ध सहर, आधुनिक प्रशासनिक ढाँचा, कानुनी शासन र संगठित राज्य सञ्चालनको उत्कृष्ट अवधारणा उपहार स्वरूप दिएका थिए। त्यसैगरी इरानी क्षेत्रमा विकसित भएको विशाल पारसी साम्राज्यले संसारकै सबैभन्दा व्यवस्थित सडक सञ्जाल, हुलाक सेवा र नागरिक प्रशासनको जग बसालेको इतिहास पाइन्छ।
विज्ञान, गणित र प्रविधिको क्षेत्रमा, विशेष गरी आठौ शताब्दीदेखि चौधौ शताब्दीसम्म चलेको इस्लामीय स्वर्ण युगमा यस पश्चिमी एसियाली क्षेत्रले संसारलाई नै बौद्धिक नेतृत्व प्रदान गरेको थियो। बीजगणितको आविष्कार, आधुनिक चिकित्सा शास्त्रको जग, खगोल विज्ञानको गणना र दर्शन शास्त्रको गहन व्याख्यामा यहाँका विद्वानहरूले अभूतपूर्व र अविस्मरणीय योगदान दिएका थिए। आज संसारभरि प्रयोग गरिने गणितीय अङ्क प्रणाली, शल्यक्रियाका आधारभूत औजारहरू र कतिपय जटिल वैज्ञानिक सिद्धान्तहरूको वास्तविक जग यसै क्षेत्रका चिन्तकहरूले राखेका थिए। उनीहरूले ग्रीक र भारतीय ज्ञानलाई अनुवाद गरी परिमार्जन गर्दै नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउने सेतुको काम समेत कुशलतापूर्वक गरेका थिए।
बौद्धिक क्षेत्रमा मात्र नभई व्यापारिक र भौतिक प्रविधिको विकासमा पनि यस क्षेत्रले प्राचीन कालदेखि नै आधुनिक संसारलाई बाटो देखाउँदै आएको छ। जलमार्ग र थलमार्गको माध्यमबाट पूर्वी एसिया र युरोपलाई जोड्ने व्यापारिक कलाको विकास यही माटोमा भएको थियो, जसले गर्दा विश्वव्यापीकरणको पहिलो जग खडा भयो। विभिन्न किसिमका रसायनहरूको प्रशोधन गर्ने विधि, कपडा बुन्ने उन्नत प्रविधि र धातु उद्योगको विकासमा यस क्षेत्रका कारिगरहरूले प्राचीन कालमै ठुलो दक्षता हासिल गरिसकेका थिए। यसरी हेर्दा आधुनिक विश्वले उपभोग गरिरहेका धेरैजसो आधारभूत ज्ञान र प्रविधिहरूको प्राविधिक जननी यही पश्चिमी एसियाको भूमि नै हो भन्नुमा कुनै अत्युक्ति हुँदैन।
आधुनिक युगको वैश्विक व्यापार र पारवहनको क्षेत्रमा पनि यस भूगोलले संसारलाई सबैभन्दा छोटो र सुरक्षित मार्गहरू प्रदान गरेर ठुलो गुन लगाएको छ। विश्व व्यापारको मुटु मानिने सुएज नहर र तेल ओसारपसारको मुख्य नाका हर्मुज जलडमरू जस्ता अत्यन्तै रणनीतिक र संवेदनशील स्थानहरू यसै क्षेत्रको भूगोल भित्र अवस्थित छन्। यी जलमार्गहरू बिना आधुनिक विश्वको औद्योगिक चक्र, कच्चा पदार्थको आपूर्ति र आर्थिक गतिविधिहरू एकै क्षणमा ठप्प हुन पुग्दछन्। त्यसैले, संसारका शक्तिशाली राष्ट्रहरूले सधै यस क्षेत्रको जल र थल मार्गको सुरक्षालाई आफ्नो राष्ट्रिय नीतिको अग्रपंक्तिमा राख्ने गरेका छन्।
सांस्कृतिक र धार्मिक दृष्टिकोणले त यो क्षेत्र संसारकै सबैभन्दा प्रभावशाली र पवित्र भूमिको रूपमा स्थापित छ, जसले अर्बौ मानिसको जीवन पद्धतिलाई निर्देशित गर्दछ। विश्वका तीन प्रमुख र शक्तिशाली धर्महरू इस्लाम, इसाई र यहुदी धर्मको उत्पत्ति र विकास यही भूमिमा भएको हो, जसले गर्दा संसारभरका मानिसको आस्था यहाँ जोडिएको छ। यहाँका प्राचीन सहरहरू, वास्तुकलाका अनुपम नमूनाहरू र ऐतिहासिक ग्रन्थहरूले मानव जातिलाई नैतिकता, दर्शन र समाज सञ्चालनको मार्गदर्शन गरिरहेका छन्। कला, साहित्य, र वास्तुकलाको क्षेत्रमा यस भूमिले छोडेको गहिरो छाप आज पनि संसारका विभिन्न कुनाहरूमा स्पष्ट रूपमा देख्न सकिन्छ।
कालो सुन र आर्थिक कायापलट
यस क्षेत्रमा पाइने पेट्रोलियम पदार्थ अर्थात् कच्चा तेलको उत्पत्ति प्राकृतिक रूपमा करोडौ वर्ष पहिलेका समुद्री जीव, वनस्पति र जैविक अवशेषहरू जमिनमुनि पुरिएर भएको हो। ती अवशेषहरू पृथ्वीको गहिराइमा अत्यधिक चाप र चरम तापक्रमका कारण रासायनिक रूपमा परिवर्तित हुँदै बिस्तारै तरल इन्धनमा परिणत हुन पुगेका थिए। सन् १९०८ मा इरानमा र सन् १९३८ मा साउदी अरबको मरुभूमिमा पहिलो पटक अत्यधिक परिमाणमा यो बहुमूल्य कच्चा तेलको भण्डार पत्ता लागेको थियो। यस खोजले मरुभूमिको सुख्खा बालुवामुनि लुकेको अथाह सम्पत्तिको ढोका खोलिदियो र यस क्षेत्रको भाग्य र भविष्यलाई पूर्ण रूपमा बदल्ने आधार तयार गर्यो।
सुरुवाती चरणमा पश्चिमा मुलुकका शक्तिशाली कम्पनीहरूले प्राविधिक र आर्थिक लगानी गरेर यहाँ तेल उत्खनन र बिक्री वितरणको काम आफ्नो नियन्त्रणमा सुरु गरेका थिए। तर, सन् १९६० को दशकपछि यहाँका सचेत देशहरूले आफ्नै प्राकृतिक स्रोतमाथि आफ्नो पूर्ण स्वामित्व कायम गर्न सफल भए र ओपेक जस्तो शक्तिशाली अन्तर्राष्ट्रिय संगठन स्थापना गरे। यस संगठनको माध्यमबाट उनीहरूले विश्व बजारमा तेलको मूल्य र आपूर्तिलाई आफ्नो अनुकूलतामा नियन्त्रण गर्न थाले, जसले गर्दा यी देशहरूमा अर्बौ डलरको विदेशी मुद्रा भित्रिन सुरु भयो। यही आर्थिक क्रान्तिले गर्दा हिजोका गरिब मरुभूमिका राज्यहरू आज संसारकै सबैभन्दा धनी र वैभवशाली मुलुक बन्न पुगेका हुन्।
तेल पत्ता लाग्नु भन्दा अगाडिको समयमा यस क्षेत्रको आर्थिक अवस्था निकै दयनीय, कष्टकर, अभावग्रस्त र अत्यन्तै सामान्य प्रकारको थियो। यहाँका बासिन्दाहरू जीवन धान्नका लागि केवल परम्परागत खजुर खेती, भेडा, च्याङ्ग्रा तथा ऊँट पालन र समुद्रको गहिराइबाट प्राकृतिक मोती निकाल्ने जोखिमपूर्ण काममा संलग्न हुन्थे। अधिकांश भू-भाग विशाल र सुख्खा मरुभूमि भएकाले मानिसहरू पानीका मुहान र पशुहरूका लागि चरनको खोजीमा सधै एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा फिरन्ते जस्तै भई डुलिरहनु पर्ने बाध्यता थियो। सीमित स्रोत र साधनका कारण उनीहरूको जीवनस्तर निकै कष्टकर थियो र बाह्य संसारसँगको व्यापारिक सम्बन्ध पनि निकै कमजोर थियो।
प्रकृतिको यो अनौठो उपहारले गर्दा यहाँका बासिन्दाहरूको जीवनशैली र आर्थिक अवस्थामा रातारात चामत्कारिक र अकल्पनीय परिवर्तन आउन सफल भयो। तेलको डलरबाट प्राप्त भएको असीमित आम्दानीले यी देशहरूले आफ्ना सहरहरूमा गगनचुम्बी भवनहरू, अत्याधुनिक अस्पतालहरू, विश्वस्तरीय विश्वविद्यालयहरू र भव्य सडक सञ्जालहरूको निर्माण गरे। हिजोका साना माटाका घरहरू भएका बस्तीहरू आज संसारकै सबैभन्दा आधुनिक, सुरक्षित र विलासी महानगरहरूमा रूपान्तरित भएका छन्। यहाँका नागरिकहरूले शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक सुरक्षाका क्षेत्रमा सरकारबाट पूर्ण रूपमा निःशुल्क र उच्च स्तरीय सुविधाहरू प्राप्त गरिरहेका छन्।
यो आर्थिक रूपान्तरणले केवल भौतिक पूर्वाधारको मात्र विकास गरेन, बरु यस क्षेत्रलाई विश्वव्यापी वित्तीय लगानीको प्रमुख केन्द्र समेत बनाइदियो। साउदी अरब, कतार र संयुक्त अरब इमिरेट्स जस्ता देशहरूले आफ्ना विशाल सरकारी कोषहरू मार्फत संसारका ठुला उद्योग, प्रविधि कम्पनी र खेलकुद क्लबहरूमा खर्बौको लगानी गरेका छन्। यसले गर्दा विश्वको आर्थिक निर्णय प्रक्रियामा यी मरुभूमिका देशहरूको भूमिका निर्णायक बन्न पुगेको छ। यसरी, विगतको गरिबी र अभावलाई जितेर यो क्षेत्रले आजको आधुनिक र समृद्ध विश्वको आर्थिक गतिधिलाई डोर्याउने काम गरिरहेको छ।
मरुभूमिको भूगोल र हरित भविष्य
यस क्षेत्रको भौगोलिक बनावट अत्यधिक सुख्खा, चट्टानी, पहाडी र विशाल बालुवाका थुम्काहरूले भरिएको मरुभूमि मय छ, जहाँ बस्न निकै गाह्रो हुन्छ। यहाँको जलवायु अत्यन्तै कडा छ, जहाँ गर्मीयामको समयमा तापक्रम अक्सर पचास डिग्री सेल्सियस भन्दा पनि माथि पुग्ने गर्दछ र वर्षा निकै कम हुन्छ। पानीको चरम र स्थायी अभावका कारण यहाँ परम्परागत रूपमा केवल खजुर, केही प्रजातिका जौ र मरुभूमिमा उम्रने रैथाने कडा अन्नहरू मात्र न्यून मात्रामा उत्पादन हुने गर्दथ्यो। प्राकृतिक रूपमा बग्ने नदीहरूको संख्या औलामा गन्न सकिने मात्र भएकाले यहाँको जनजीवन सधै पानीको संकटसँग जुधिरहनु पर्ने अवस्थामा थियो।
तर, हालका वर्षहरूमा आधुनिक वैज्ञानिक प्रविधि, इजरायली थोपा सिँचाइ प्रणाली र समुद्रको खारे पानीलाई नुनमुक्त गरी पिउन र सिँचाइ योग्य बनाउने अत्याधुनिक प्रविधिको ठुलो प्रयोग सुरु गरिएको छ। यो प्रविधिको बलमा उनीहरूले हिजोका सुख्खा र उजाड बालुवाका थुम्काहरूलाई आज हरियाली पार्क, आधुनिक कृषि फार्म र फलफूलका बगैचाहरूमा सफलतापूर्वक परिणत गर्दै लगेका छन्। साउदी अरब र संयुक्त अरब इमिरेट्स जस्ता देशहरूले मरुभूमिभित्रै ठुला-ठुला हरित सहरहरू निर्माण गर्ने महत्त्वाकाङ्क्षी परियोजनाहरू अगाडि सारेका छन्। यसले गर्दा हिजो अन्न आयात गर्ने यी देशहरू आज कतिपय कृषि उत्पादनमा आत्मनिर्भर बन्दै गएका छन्।
सबैलाई थाहा भएको सत्य के हो भने, जमिनमुनिको यो पेट्रोलियम पदार्थ सधैका लागि रहँदैन, यो एक न एक दिन अवश्य नै सकिने सीमित प्राकृतिक स्रोत हो। वर्तमान विश्वमा जलवायु परिवर्तनको असर कम गर्नका लागि खनिज इन्धनको सट्टा हरित ऊर्जा र नवीकरणीय ऊर्जाको प्रयोग तीव्र गतिमा बढिरहेको छ। विद्युतीय गाडीहरूको बढ्दो लोकप्रियता र सौर्य तथा वायु ऊर्जाको विकासले गर्दा भविष्यमा कच्चा तेलको माग र मूल्य दुवैमा ठुलो गिरावट आउने निश्चित छ। यो गम्भीर वास्तविकतालाई यहाँका दूरदर्शी शासकहरूले निकै राम्रोसँग बुझेका छन् र आफ्नो रणनीतिको मुख्य अङ्ग बनाएका छन्।
यही सम्भावित संकटबाट बच्नका लागि साउदी अरबले आफ्नो महत्त्वाकाङ्क्षी योजना ‘भिजन २०३०’ र संयुक्त अरब इमिरेट्सले विभिन्न आर्थिक विविधीकरणका योजनाहरू लागू गरेका छन्। उनीहरूले आफ्नो अर्थतन्त्रलाई तेलको बिक्रीमा मात्र निर्भर नराखी विश्वव्यापी पर्यटन, वित्तीय सेवा, सूचना प्रविधि र सौर्य ऊर्जा उत्पादनमा खर्बौ डलर लगानी गरिरहेका छन्। दुबई जस्ता सहरहरू आज संसारकै प्रमुख पर्यटकीय र व्यापारिक केन्द्र बन्नु यसै रणनीतिको सफल परिणाम हो। उनीहरूले विश्वकै सबैभन्दा ठुला सौर्य ऊर्जा फार्महरू आफ्नै मरुभूमिमा स्थापना गरेर भविष्यको हरित ऊर्जा बजारमा पनि आफ्नो दबदबा कायम राख्ने प्रयास गरिरहेका छन्।
यदि यी मुलुकहरूले समयमै आफ्नो आर्थिक संरचनामा सुधार र विविधीकरण गर्न सकेनन् भने भविष्यमा तेलको युग समाप्त हुँदा यहाँको अर्थतन्त्रमा गम्भीर संकट आउन सक्छ। तर, वर्तमानको लगानी र प्रविधिको प्रयोगलाई हेर्दा उनीहरू मरुभूमिलाई केवल हरियाली मात्र बनाइरहेका छैनन्, बरु आफ्नो आर्थिक भविष्यलाई पनि सुरक्षित बनाउँदै लगेका छन्। प्रकृतिको कठोर भूगोललाई प्रविधिको बलमा चुनौती दिदै उनीहरूले असम्भवलाई सम्भव तुल्याएर देखाएका छन्। यसरी, भूगोलको विकटतालाई प्रविधिको प्रयोगले जितेर यो क्षेत्रले एक नयाँ र दिगो हरित भविष्यको यात्रा तय गरिरहेको छ।
धार्मिक टकराव र ऐतिहासिक युद्धहरू
यो विशिष्ट क्षेत्र विश्वका तीन प्रमुख धर्महरू इस्लाम, इसाई र यहुदी धर्मको साझा उद्गम स्थल र पवित्र केन्द्र भएकाले यसको धार्मिक इतिहास निकै जटिल छ। हालको समयमा यस क्षेत्रमा विशेष गरी अरब मुलुकहरू (जसको नेतृत्व साउदी अरबले गर्दछ र जो सुन्नी बहुल हुन्) र इरान (जुन शिया बहुल देश हो) बीच तीव्र प्रतिस्पर्धा छ। यी दुई शक्तिहरू बीच राजनीतिक प्रभाव जमाउने, धार्मिक वर्चस्व कायम गर्ने र क्षेत्रीय शक्तिको केन्द्र बन्ने होडबाजीले गर्दा यहाँ आन्तरिक द्वन्द्व सिर्जना भएको छ। पुराना ऐतिहासिक बदला, सीमा विवाद र पश्चिमा शक्ति राष्ट्रहरूको राजनीतिक हस्तक्षेपका कारण यी देशहरू प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा आपसमा लडिरहन्छन्।
विगतको इतिहासलाई हेर्ने हो भने यस संवेदनशील क्षेत्रले धेरै वटा विनाशकारी र ठुला अन्तर्राष्ट्रिय युद्धहरूको क्रूर शृङ्खला र सामना बेहोर्नु परेको छ। अरब देशहरूले मिचिएको भूमि फिर्ता लिन र आफ्नो अस्तित्व रक्षाका लागि इस्रायलसँग सन् १९४८, १९६७ र १९७३ मा तीनवटा ठुला युद्धहरू लडेका थिए। ती युद्धहरूमा आधुनिक प्रविधि र रणनीतिका कारण इस्रायल विजयी भयो भने संगठित अरब देशहरूले नराम्रो पराजय र भू-भाग गुमाउनु परेको थियो। यस पराजयले अरब जगतको आत्मसम्मानमा ठुलो चोट पुर्यायो र यस क्षेत्रको राजनीतिलाई सधैका लागि अस्थिर र तनावग्रस्त बनाइदियो।
त्यसैगरी, सन् १९८० को दशकमा छिमेकी देशहरू इरान र इराकबीच आठ वर्षसम्म चलेको विनाशकारी युद्ध यस क्षेत्रको इतिहासकै सबैभन्दा लामो र बीभत्स युद्ध मानिन्छ। यस युद्धमा आधुनिक हतियार र रासायनिक पदार्थको समेत प्रयोग गरिएको थियो, जसका कारण दुवै पक्षका लाखौ नागरिक र सैनिकहरूले ज्यान गुमाउनु पर्यो। अर्बौ डलरको भौतिक पूर्वाधार नष्ट भए तापनि युद्धको अन्त्यमा कुनै पनि पक्षले स्पष्ट विजय हासिल गर्न सकेन र दुवै देश आर्थिक रूपमा निकै कमजोर बन्न पुगे। यो युद्धले शिया र सुन्नीबीचको खाडललाई अझ बढी गहिरो र तिक्ततापूर्ण बनाउने काम गर्यो।
यसको लगत्तै सन् १९९० मा इराकका तानाशाह शासक सद्दाम हुसेनले सानो तर धनी छिमेकी मुलुक कुवेतमाथि अचानक आक्रमण गरी बलपूर्वक कब्जा जमाएका थिए। यस घटनाले विश्वभर खैलाबैला मचायो र संयुक्त राष्ट्र संघको आह्वानमा अमेरिका नेतृत्वको बहुराष्ट्रिय सैन्य टोलीले ‘खाडी युद्ध’ मार्फत इराकी सेनामाथि भिषण आक्रमण गर्यो। यस युद्धमा अन्तर्राष्ट्रिय फौज पूर्ण रूपमा विजयी भयो र इराकी सेनालाई कुवेतबाट लखेटेर कुवेतलाई सफलतापूर्वक स्वतन्त्र र मुक्त गराइयो। यो युद्धले यस क्षेत्रमा अमेरिकी सैन्य उपस्थितिलाई अझ बलियो र स्थायी बनाउने बाटो खोलिदियो।
वर्तमान समयमा पनि यो क्षेत्र पूर्ण रूपमा शान्त हुन सकेको छैन र यहाँका आन्तरिक द्वन्द्वहरू विभिन्न देशमा ‘छद्म युद्ध’ को रूपमा चलिरहेका छन्। यमन, सिरिया र लिबिया जस्ता देशहरूमा भइरहेका गृहयुद्धहरूमा साउदी अरब र इरानले आ-आफ्ना पक्षका गुटहरूलाई हतियार र आर्थिक सहयोग उपलब्ध गराइरहेका छन्। यी युद्धहरूले गर्दा लाखौ सर्वसाधारण नागरिकहरू शरणार्थी बन्न बाध्य भएका छन् र मानवीय संकट गहिरिदै गएको छ। यसरी, ऐतिहासिक युद्धहरूको यो शृङ्खला र वर्तमानको राजनीतिक टकरावले यस क्षेत्रको विकास र शान्तिको जनचाहनालाई सधै बन्धक बनाइराखेको छ।
पछिल्लो समयमा यो भू-भाग इरान, इस्रायल र अमेरिकाबीचको सिधा एवं घातक सैन्य टकरावको मुख्य रणभूमि बनेको छ। इरानले आफ्ना क्षेत्रीय सहयोगी सञ्जालहरू मार्फत इस्रायल र अमेरिकी सैन्य अखडाहरूलाई निसाना बनाउँदै आएको छ भने बदलामा इस्रायल र अमेरिकाले इरान समर्थित समूह तथा इरानभित्रैका सामरिक संवेनदनशील स्थानहरूमा शक्तिशाली हवाई र क्षेप्यास्त्र आक्रमण गरिरहेका छन्। इरानको परमाणु कार्यक्रमलाई रोक्ने अमेरिकी रणनीति र मध्यपूर्वमा आफ्नो अस्तित्व जोगाउने इस्रायली नीतिले गर्दा यो तनावले जुनसुकै बेला पनि ठुलो क्षेत्रीय महायुद्धको रूप लिन सक्ने खतरा बढेको छ। आधुनिक हतियार, ड्रोन प्रविधि र साइबर युद्धको प्रयोग भइरहेको यो वर्तमान द्वन्द्वले गर्दा समग्र विश्वको तेल आपूर्ति र अर्थतन्त्र पुनः एकपटक गम्भीर जोखिममा परेको छ।
निष्कर्ष र भविष्यको यात्रा
विगतको गौरवशाली इतिहास, वर्तमानको आर्थिक वैभव र यहाँको गहिरो राजनीतिक अवस्थाको सूक्ष्म विश्लेषण गर्दा पश्चिमी एसियाली मुलुकहरूको भविष्य निकै चुनौतीपूर्ण तर उत्तिकै सम्भावनाले भरिएको देखिन्छ। सामाजिक दृष्टिकोणले विचार गर्दा, यी देशहरू बिस्तारै आफ्नो पुरानो कट्टरपन्थी र परम्परावादी सोचको घेराबाट बाहिर निस्केर आधुनिकता, उदारता र खुलापनतर्फ अघि बढिरहेका छन्। यसको सबैभन्दा ठुलो र राम्रो उदाहरण साउदी अरबमा हालैका वर्षहरूमा महिलाहरूलाई दिइएको विभिन्न सामाजिक स्वतन्त्रता, सवारी चालक अनुमति र मनोरञ्जनका क्षेत्रमा गरिएका व्यापक सुधारहरू हुन्।
आर्थिक दृष्टिकोणले हेर्दा, तेलको स्वर्णीम युग सधैका लागि समाप्त हुनु अगावै यी देशहरूले आफूलाई विश्वकै अग्रणी प्रविधि, आधुनिक उद्योग र विश्वव्यापी पर्यटनको प्रमुख केन्द्रको रूपमा स्थापित गरिसक्नु पर्नेछ। यदि उनीहरूले आफ्नो सम्पूर्ण ध्यान, स्रोत र साधन युद्ध, हतियार खरिद र आन्तरिक कलहबाट हटाएर नवीकरणीय ऊर्जा, शिक्षा र मानव संसाधनको विकासमा लगाए भने मात्र उनीहरूको यो समृद्धि भविष्यमा पनि कायम रहनेछ। अन्यथा, खनिज इन्धनको माग घट्दा यी वैभवशाली देशहरू पुनः पुरानै आर्थिक संकट र अभावको दिनतर्फ धकेलिन सक्ने खतरालाई नकार्न सकिँदैन।
सांस्कृतिक रूपमा आफ्नो मौलिक स्लामीय र पारसी पहिचानलाई अक्षुण्ण राख्दै आधुनिक विश्वका मूल्य र मान्यताहरूसँग एकाकार हुनु नै उनीहरूको दीर्घकालीन सफलताको मुख्य कडी बन्नेछ। कला, साहित्य र प्रविधिको क्षेत्रमा नयाँ पुस्तालाई प्रोत्साहित गर्दै उनीहरूले संसारलाई आफ्नो सांस्कृतिक उदारता देखाउनु पर्ने समय आएको छ। सुरक्षाको दृष्टिकोणले भने यस क्षेत्रमा स्थायी र दिगो शान्ति स्थापना गर्नका लागि आन्तरिक हतियारको होडबाजी र क्षेत्रीय शक्तिको अनुत्पादक टकरावलाई कुटनीतिक माध्यम र आपसी संवादबाट हल गर्नुको कुनै विकल्प देखिदैन।
समग्रमा भन्नुपर्दा, मरुभूमिको यो ऐतिहासिक भूमिले विगतको समयमा संसारलाई पहिलो मानव सभ्यता र आधुनिक औद्योगिक क्रान्तिका लागि आवश्यक ऊर्जा अर्थात् तेल प्रदान गरेर ठुलो गुन लगाएको थियो। भविष्यको यात्रामा पनि यो क्षेत्र विश्वको राजनीति, अर्थतन्त्र र ऊर्जा नीतिलाई निरन्तर प्रभावित गरिरहने पूर्ण क्षमता र सामर्थ्य राख्दछ। केवल यहाँका शासक र जनताले आफ्ना पुराना आन्तरिक मतभेद, धार्मिक तिक्तता र युद्धको मानसिकतालाई त्यागेर शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व र साझा समृद्धिको प्रगतिशील मार्ग रोज्नु पर्ने आजको मुख्य आवश्यकता हो।
(लेखक नेपाली सेनाका पूर्व सैनिक अधिकृत र राजनीतिशास्त्रका अध्येता हुन्।)
प्रकाशित मिति: १७ असार २०८३, बुधबार
प्रतिक्रिया