– नबल बहादुर शाह
नेपालको पछिल्लो राजनीतिक परिवर्तनलाई बुझ्न केवल परम्परागत राजनीतिक सिद्धान्त पर्याप्त हुँदैन। आजको राजनीतिमा सामाजिक सञ्जाल, Algorithm, Digital Narrative, युवा परिचालन र भूराजनीति एकअर्कासँग जोडिएका छन्। त्यसैले बालेन सरकार र GenZ को उदयलाई केवल लोकप्रियता वा केवल विदेशी प्रभावको परिणाम भनेर बुझ्नु दुवै अतिसरलीकरण हुन सक्छ।
सरल भाषामा Algorithm भनेको कुनै समस्या समाधान गर्न वा निर्णय लिन प्रयोग गरिने निश्चित नियम वा प्रक्रियाको क्रम हो। सामाजिक सञ्जाल मा फेसबुक,टिकटक, YouTube जस्ता प्लेटफर्मका Algorithm ले प्रयोगकर्ताले के हेर्छ, केमा like/comment/share गर्छ र समान रुचि भएका मानिसहरूले केमा संलग्नता (Engagement) गर्छन् भन्ने आधारमा कुन सामग्री बढी देखाउने भन्ने निर्धारण गर्छ। राजनीतिमा यसको प्रभाव अत्यन्त शक्तिशाली हुन्छ। धेरै संलग्नता प्राप्त गर्ने क्रोध, भावना, राष्ट्रवाद, भ्रष्टाचार, संस्थापन विरोधी र व्यक्तित्व केन्द्रित सामग्री अझ धेरै मानिससम्म पुग्न सक्छ। त्यसैले आजको राजनीतिमा Algorithm आफै राजनीतिक शक्ति होइन; त्यो राजनीतिक सन्देशलाई तीव्र गतिमा फैलाउने Amplifier हो।
बालेन सरकार र GenZ को वास्तविक तागत
बालेन सरकार तथा GenZ को राजनीतिक प्रभावलाई केवल Algorithm को परिणाम मान्नु उचित हुँदैन। यसको पछाडि कम्तीमा पाँचवटा प्रमुख तत्व देखिन्छन्:
१. संस्थापन विरोधी भावना: पुराना राजनीतिक दल, नेतृत्व शैली र शासनप्रति बढ्दो असन्तुष्टि।
२. युवा परिचालन: नयाँ पुस्तामा परिवर्तनप्रतिको तीव्र चाहना।
३. डिजिटल सञ्चार: परम्परागत संन्चार र पार्टी संगठन को सूचना, स्रोत वा अवसरहरूको नियन्त्रण (Gatekeeping)लाई सामाजिक सञ्जालले कमजोर बनाउनु।
४. व्यक्तिगत राजनीतिक छवि (Brand): बालेन स्वयं एउटा राजनीतिक Brand का रूपमा स्थापित हुनु।
५. शासन प्रणाली र जवाफदेहिताप्रति जनअपेक्षा: भ्रष्टाचार, नातावाद, बेरोजगारी र अवसरको अभावप्रतिको आक्रोश।
यसलाई एउटा चक्र/घटनाचक्रका रूपमा समेत बुझ्न सकिन्छ:
जनआक्रोश – GenZपरिचालन – सामाजिक सञ्जाल – अल्गोरिदममा आधारित प्रवर्धन (Algorithmic Amplification) – बालेनको व्यक्तिगत राजनीतिक छवि(Balen Brand) – निर्वाचन आयोग (Electoral organization) – राजनीतिक शक्तिको उदय
त्यसैले भन्नुपर्दा, “Algorithm ले बालेन बनायो” भन्दा “जनताको असन्तुष्टिलाई Algorithm ले तीव्र रूपमा विस्तार (Amplify) गर्यो” भन्नु बढी यथार्थपरक हुन्छ। GenZ आन्दोलन र बालेन एउटै कुरा होइन यस्को भिन्नता (Distinction) अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। GenZ आन्दोलन मूलतः व्यापक र विकेन्द्रित युवा आन्दोलन थियो। बालेन त्यसको प्रमुख राजनीतिक लाभार्थी (Beneficiary) बने, तर आन्दोलनको सम्पूर्ण उत्पत्ति वा सञ्चालन एउटै व्यक्ति वा राजनीतिक शक्तिबाट भएको प्रमाण स्थापित भएको छैन। त्यसैले: GenZ आन्दोलनले बालेनको राजनीतिक उदयलाई सम्भव बनायो भन्नु बढी उचित हुन्छ। तर: बालेनले GenZ आन्दोलन सिर्जना गरे भन्ने निष्कर्षमा पुग्न थप ठोस प्रमाण आवश्यक हुन्छ। यसैगरी GenZ को प्रत्येक आवाजलाई बालेनको आवाज र बालेन सरकारलाई सम्पूर्ण GenZ को प्रतिनिधि ठान्नु पनि उचित हुँदैन।
American Sponsored Project को भ्रम
यो विषय राजनीतिक रूपमा संवेदनशील मात्र होइन, नेपालको भविष्यको भूराजनीतिसँग जोडिएको प्रश्न पनि हो। यहाँ तीनवटा कुरा स्पष्ट रूपमा अलग गर्नुपर्छ:
१.U.S. Government सहयोग
२. नेपाली अमेरिकी प्रवासी/गैरआवासीय सहयोग
३. पश्चिमी NGOs, विचारहरू, सामाजिक सञ्जाल
पारिस्थितिक प्रणाली (Social Media Ecosystem) तथा व्यापक अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव
यी तीनवटालाई एउटै मान्नु गम्भीर विश्लेषणात्मक गल्ती हुन्छ। कुनै नेपाली अमेरिकी प्रवासी/गैरआवासीय सहयोगले बालेन वा रास्वपा लाई समर्थन गर्नु अमेरिकी सरकारले बालेन सरकार निर्माण गरेको प्रमाण होइन। त्यस्तै, नेपालमा अमेरिकी सहयोग प्राप्त NGO वा प्रजातन्त्र प्रवर्द्धन कार्यक्रम हुनु मात्रले GenZ आन्दोलन अमेरिकाले आयोजना गरेको प्रमाण बन्दैन। अहिलेसम्म सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध विश्वसनीय प्रमाणका आधारमा “अमेरिकाले Balen सरकार बनायो” भनेर निष्कर्ष निकाल्ने पर्याप्त आधार देखिदैन। त्यसैले यस्तो आरोपलाई तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु भन्दा “यो प्रमाणित भएको छैन” भन्नु नै जिम्मेवार दृष्टिकोण हो।
तर विदेशी शक्तिहरूले यस्तो परिवर्तनबाट निश्चय नै लाभ लिने प्रयास गर्न सक्छन्। वास्तवमा यसै बिन्दु/ठाउँ बाट भूराजनीति सुरु हुन्छ। एउटा आन्दोलन पूर्ण रूपमा स्वदेशी कारणबाट सुरु हुन सक्छ। तर त्यसपछि बाह्य शक्तिहरूले त्यसबाट आफ्नो रणनीतिक लाभ लिन, सम्बन्ध विस्तार गर्न वा नयाँ राजनीतिक नेतृत्वसँग आफ्नो प्रभाव स्थापित गर्न खोज्न सक्छन्। यसलाई यसरी पनी बुझ्न सकिन्छ:
घरेलु गुनासो – GenZ परिचालन – डिजिटल प्रवर्द्धनDigital Amplification – राजनीतिक रूपान्तरण – राजनीतिक शून्यता /नयाँ राजनीतिक व्यवस्था – बाह्य पात्रहरू/तागतहरुबाट प्रभाव पार्ने कोसिस
यसको अर्थ बाह्य शक्तिले आन्दोलन सुरु गरेको भन्ने होइन। घरेलु आन्दोलन र बाह्य शोषण एकैसाथ सम्भव हुन्छन्।
नेपाली सेना सम्बन्धी उठाइएका आरोप
यसै सन्दर्भमा बालेन सरकार र GenZ आन्दोलनसँग नेपाली सेनाको कथित सम्बन्ध तथा नेपाली सेना अमेरिकी रणनीतिक चासोप्रति ढल्किएको भन्ने आरोपहरू पनि राजनीतिक वृत्त र केही कथित बुद्धिजीवीबाट उठाइदै आएका छन्। कतिपयले GenZ आन्दोलनको वातावरण निर्माण, त्यसपछिको राजनीतिक परिवर्तन वा बालेनको उदयमा नेपाली सेनाको प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष भूमिका रहेको आशंका व्यक्त गरेका छन्। तेस्तै, नेपाली सेना अमेरिकी रणनीतिक प्रभावमा परेको वा बाह्य शक्तिको भूराजनीतिक चासो अनुकूल भूमिका खेलेको भन्ने तर्क पनि सार्वजनिक बहसमा सुनिन्छ।
तर यस्ता गम्भीर आरोपको मूल्यांकन गर्दा आशंका, राजनीतिक व्याख्या र प्रमाणित तथ्यलाई अलग अलग राख्नुपर्छ। नेपाली सेना कुनै राजनीतिक दल वा व्यक्तिको पक्षमा उभिएको थियो? GenZ आन्दोलनलाई संस्थागत रूपमा सहयोग गरेको थियो? वा बालेनको राजनीतिक उदयमा प्रत्यक्ष भूमिका खेलेको थियो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न विश्वसनीय र प्रत्यक्ष प्रमाण आवश्यक हुन्छ। केवल कुनै घटनाको समयमा सेनाको गतिविधि, राजनीतिक परिस्थितिसँगको समयगत समानता, विदेशी मुलुकसँगको सैन्य सहकार्य वा केही अधिकारीहरूको व्यक्तिगत धारणा/सम्पर्कलाई आधार बनाएर संस्थागत निष्कर्ष निकाल्नु पर्याप्त हुँदैन।
त्यसैगरी, नेपाली सेना र अमेरिकाबीचको सैन्य सहकार्य, तालिम, संयुक्त अभ्यास वा व्यावसायिक सैन्य सम्बन्ध हुनु आफैमा नेपाली सेना अमेरिकी राजनीतिक नियन्त्रण वा रणनीतिक निर्देशनमा रहेको प्रमाण होइन। नेपालका अन्य प्रमुख शक्तिहरूसँग भएका सैन्य तथा कूटनीतिक सम्बन्धलाई पनि यही मापदण्डबाट मूल्यांकन गर्नुपर्छ। तर यसको अर्को पक्षलाई पनि बेवास्ता गर्नु हुँदैन। कुनै संस्थामाथि विदेशी प्रभावको सम्भावना छैन भनेर अन्धविश्वास गर्नु पनि उचित हुँदैन। सैन्य सहयोग, तालिम, रक्षा कूटनीति, सूचना आदानप्रदानको समन्वय/गुप्तचर सहयोग र अन्तर्राष्ट्रिय सैन्य सञ्जालले दीर्घकालीन रूपमा रणनीतिक प्राथमिकताहरू तथा संस्थागत धारणाहरूमा प्रभाव पार्न सक्छन्। त्यसैले प्रश्न “सेना कसको पक्षमा छ?” भन्ने भावनात्मक प्रश्नमा सीमित हुनु हुँदैन; बरु “नेपालको सुरक्षा संस्थाहरूले आफ्नो राष्ट्रिय हित, संवैधानिक दायित्व र रणनैतिक स्वायत्तता (Strategic Autonomy) लाई कसरी सुरक्षित राखिरहेका छन्?” भन्ने प्रश्न उठाउनु बढी उपयुक्त हुन्छ।
विशेष गरी नेपाली सेनाजस्तो राष्ट्रिय संस्थाको सन्दर्भमा राजनीतिक तटस्थता, संवैधानिक निष्ठा, संस्थागत व्यावसायिकता र राष्ट्रिय स्वार्थ नै मूल्यांकनका प्रमुख आधार हुनुपर्छ। यसकारण बालेन सरकार र GenZ घटनाक्रममा नेपाली सेनाको भूमिकाबारे उठेका आरोपलाई न त तुरुन्तै सत्य मान्नुपर्छ, न त कुनै अनुसन्धानबिना पूर्ण रूपमा असम्भव भनेर खारेज गर्नुपर्छ। यसको निष्पक्ष मूल्यांकनका लागि सबुत प्रमाण, घटनाक्रम, संस्थागत निर्णयहरू, सार्वजनिक रूपमा प्रमाणित गर्न सकिने तथ्यहरू र कुनै पनि राजनीतिक दबाब वा बाहिरी प्रभावबिना, सम्बन्धित व्यवसायिक निकाय वा विज्ञहरूले संकलन गरेका सूचनाहरूको निष्पक्ष रूपमा गरेको अध्ययन, विश्लेषण र निष्कर्ष आवश्यक हुन्छ। तर राष्ट्रिय सुरक्षाको दृष्टिले एउटा अर्को सिद्धान्त पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ:
“सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध प्रमाण नहुनुको अर्थ हरेक रणनीतिक प्रश्नलाई बेवास्ता गर्नुपर्छ भन्ने होइन; यसको अर्थ यस्ता प्रश्नहरूको अनुसन्धान राजनीतिक अड्कलबाजीका आधारमा होइन, प्रमाणमा आधारित विश्लेषणका माध्यमबाट गरिनुपर्छ भन्ने हो।”
यही कारणले बालेन GenZ परिघटना लाई केवल राजनीतिक परिवर्तनका रूपमा होइन, नागरिक सैनिक सम्बन्ध (Civil Military Relations), संस्थागत तटस्थता (Institutional Neutrality), सूचना युद्ध (Information Warfare) र भूराजनीतिक प्रभाव (Geopolitical Influence) को संयुक्त दृष्टिकोणबाट समेत अध्ययन गर्न आवश्यक देखिन्छ।
नेपालको लागि वास्तविक जोखिम:Algorithm मा आधारित राजनीति (Algorithmic Politics)
नेपालले सबैभन्दा गम्भीर रूपमा बुझ्नुपर्ने विषय केवल “कसले आन्दोलन गर्यो?” होइन, “आज सूचना कसरी राजनीतिक शक्ति बन्दैछ?” भन्ने हो। Algorithm ले सत्यलाई होइन, प्रायः संलग्नता (Engagement) लाई प्राथमिकता दिन्छ। त्यसैले: तथ्यभन्दा भावनात्मक सामग्री अगाडि आउन सक्छ। नीतिगत बहस भन्दा लोकप्रियतामा आधारित हुने राजनीति बलियो हुन सक्छ, मध्यस्थता भन्दा आक्रोश फैलिन सक्छ।
समाजमा हामी र उनीहरू बीचको विभाजन (Us vs Them) को मनोविज्ञान बढ्न सक्छ। विदेशी वा स्वदेशी कुनै पनि प्रयोगकर्ता लाई विद्यमान सामाजिक विभाजन प्रयोग गर्न सजिलो हुन सक्छ। यसकारण नेपालको राष्ट्रिय सुरक्षाको परम्परागत अवधारणामा सैन्य सुरक्षा र साइबर सुरक्षा मात्र पर्याप्त हुँदैन। अब सूचनाको सुरक्षा,सूचना युद्ध र मानसिक सुरक्षा (Cognitive Security)पनि राष्ट्रिय सुरक्षाको महत्वपूर्ण हिस्सा बन्नुपर्छ।
नयाँ प्रकारको राजनीतिक द्वन्द्व/युद्ध?
आजको संसारमा राजनीतिक द्वन्द्व/युद्ध सधै बन्दुक, सेना वा प्रत्यक्ष हस्तक्षेपबाट मात्र हुँदैन। यसको एउटा आधुनिक स्वरूप/प्रकृया यस्तो हुन सक्छ:
सुचना Information – कथा Narrative – मनोभाव Emotion – परिचालन Mobilization – राजनीतिक दबाब Political Pressure – राजनीतिक परिवर्तन Political Change
यसलाई व्यापक रूपमा मिश्रित/द्वैध प्रभाव परिस्थिति (Hybrid Influence Environment) का रूपमा बुझ्न सकिन्छ। तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण सावधानी आवश्यक छ: कुनै घटनामा यस्तो ढाँचा देखियो भन्दैमा त्यसको पछाडि विदेशी शक्ति नै थियो भनेर निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। ढाँचा र प्रमाण एउटै कुरा होइन। सूचना विश्लेषण Intelligence Analysis को मूल सिद्धान्त भनेको नै शंका प्रमाण होइन (Suspicion is not evidence), सहसम्बन्ध हुनु भनेको कारण हुनु होइन वा दुई घटना सँगै हुनुको अर्थ एउटाले गर्दा अर्को भएको हो भन्न मिल्दैन (Correlation is not causation) र आरोप प्रमाण होइन (Allegation is not proof)
नेपालको भूराजनीतिमा यसको अर्थ
नेपाल – भारत र चीनको बीचमा रहेको संवेदनशील र महत्त्वपुर्ण भूराजनीतिक भू-भाग हो। त्यसमाथि अमेरिका र अन्य पश्चिमा शक्तिहरूको Indo Pacific चासोहरू पनि बढ्दो छ। त्यसैले नयाँ राजनीतिक शक्ति उदय हुँदा भारत,चीन, USA तथा अन्य अन्तर्राष्ट्रिय पात्रहरूले आफ्नो आफ्नो रणनीतिक दृष्टिकोणबाट त्यसलाई मूल्यांकन गर्नु स्वाभाविक हो। तर नेपालको हितमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा कुनै एक शक्ति केन्द्रको पक्षमा जानु होइन। नेपालले: राष्ट्रिय स्वार्थ/हित, रणनीतिक स्वायत्तता, सन्तुलित परराष्ट्र नीति तथा सुदृढ सुरक्षाका संस्थाहरूलाई सदा केन्द्रमा राख्नुपर्छ। कुनै पनि बाह्य शक्ति नेपालको आन्तरिक राजनीतिक परिवर्तनमा निर्णायक बन्ने अवस्था आउनु राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि संवेदनशील विषय हुनेछ।
निष्कर्ष
बालेन सरकार र GenZ को राजनीतिक उदयलाई न त “Algorithm को चमत्कार” मात्र भन्न सकिन्छ, न त “American/State Sponsored Project” भनेर प्रमाणविहीन रूपमा निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ। यसको मूलमा नेपाली समाजभित्र रहेको वास्तविक असन्तुष्टि, नयाँ पुस्ताको परिवर्तनप्रतिको आकांक्षा र पुरानो राजनीतिक प्रणालीप्रतिको वितृष्णा देखिन्छ। सामाजिक संजाल र Algorithm ले त्यस असन्तुष्टिलाई अभूतपूर्व गति र आकारमा (Unprecedented Speed and Scale) मा विस्तार गर्यो। बालेनले त्यो नयाँ डिजिटल राजनीतिक परिवेश (Digital Political Environment) लाई प्रभावकारी रूपमा उपयोग गर्न सके।
तर यहीबाट अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न सुरु हुन्छ: के घरेलु जनआन्दोलनलाई भविष्यमा कुनै बाह्य शक्ति आफ्नो भूराजनीतिक स्वार्थ (Geopolitical Interest) का लागि उपयोग गर्न सक्छ? हो, यस्को सम्भावना प्रबल छ। तर सम्भावनालाई प्रमाण मानेर निष्कर्ष निकाल्नु हुँदैन। नेपालले अब षड्यन्त्र सिद्धान्त (Conspiracy Theory) र अन्धभक्तिको आशा (Blind Optimism) दुवैबाट टाढा रहेर प्रमाणमा आधारित राष्ट्रिय सुरक्षा विश्लेषण (Evidence Based National Security Analysis) गर्नुपर्छ। किनभने आजको युगमा राष्ट्रिय सुरक्षा केवल सीमा, सेना र हतियारको सुरक्षा होइन। सूचना कसले नियन्त्रण गर्छ, कथा कसले निर्माण गर्छ, Algorithm ले कसलाई र केलाई विस्तार/प्रबर्धन गर्छ, र जनताको सामूहिक धारणा (Collective Perception) कसरी बदलिन्छ, यी सबै राष्ट्रिय सुरक्षाका प्रश्नहरु हुन्।
अन्ततः नेपालको भविष्य कुनै Washington, Beijing वा New Delhi ले होइन, नेपालको राष्ट्रिय हित, नेपाली जनताको प्रजातन्त्रिक निर्णय र नेपालको आफ्नै रणनीतिक विवेक (Strategic Wisdom) ले निर्धारण गर्न सक्नुपर्छ। यही नै बालेन सरकारको उदय र GenZ परिघटना बाट नेपालले सिक्नुपर्ने सबैभन्दा ठूलो भूराजनीतिक पाठ (Geopolitical Lesson) हो।
प्रकाशित मिति: ९ भाद्र २०८३, मंगलबार
प्रतिक्रिया