- प्रमोद भण्डारी/आलेख
नेपालको पछिल्लो राजनीतिक इतिहासमा एकजना नेता यस्ता छन्, जसले इतिहासको धारा नै मोडिदिएका छन् – पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’। माओवादी जनयुद्धका प्रमुख नेतृत्वकर्ता, शाही व्यवस्थाको प्रतिवादी, र गणतन्त्र स्थापनाका अगुवा। उनी नायक थिए, अनि धेरैका लागि अझै पनि छन्।
तर, पछिल्ला वर्षहरूमा उनीमाथि उठेका कतिपय प्रश्नहरू – विशेषतः धार्मिक स्वार्थमा झुकेको आरोपले उनलाई खलनायकको छायामा पनि पुर्याएको देखिन्छ। दुई दशक अघिसम्म नेपाली राजनीति राजतन्त्रकै वरिपरि घुम्थ्यो। २०५२ मा सुरु भएको माओवादी सशस्त्र संघर्षले नेपालको राजनीतिक संरचनालाई नै हल्लाइदियो। नेतृत्वमा थिए ‘प्रचण्ड’। सामन्तवाद, राजतन्त्र, र वर्गीय शोषण विरुद्धको क्रान्तिमा उनी नायकजस्तै देखिए। ग्रामीण बस्तीहरूमा उनको नामले आत्मबल दिन्थ्यो, सत्तामा डर पैदा गर्थ्यो।
२०६३ सालको जनआन्दोलनपछि राजतन्त्र अन्त्य भई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा भयो। जसको प्रमुख रणनीतिकार प्रचण्ड नै थिए। उनले ‘जनताको नेता’ को पहिचान पाएका थिए। संविधान सभाको पहिलो प्रधानमन्त्रीसमेत बन्न सफल भए। सत्ता हातमा आएपछि उनको नेतृत्वमाथि प्रश्न उठ्न थाले। सशस्त्र आन्दोलनमा उठाएका नाराहरू – ‘जनताको सत्ता’, ‘समानता’, ‘सामाजिक न्याय’ – सत्ता राजनीतिमा प्रवेशसँगै ओझेलमा पर्दै गए। पार्टी एकीकरण, फुट, बारम्बार सरकार फेर्ने खेल, र अडिग दृष्टिकोणको अभावले प्रचण्डको छविमा खलल पार्यो।
यद्यपि, यस्ता राजनीतिक समीकरणहरू प्रायः सबै नेताहरूले खेल्ने गर्दछन्, तर प्रचण्डको हकमा उनको क्रान्तिकारी पृष्ठभूमिको कारण अपेक्षा अत्यधिक थियो। त्यो अपेक्षा पूरा हुन नसक्दा निराशा झन् ठूलो बन्यो। पछिल्ला केही वर्षयता प्रचण्डमाथि उठेको सबैभन्दा चर्को आलोचना हो – धर्मनिरपेक्षता र हिन्दू राष्ट्रको बहसमा उनको भुमिका। जब धेरै जनता हिन्दू राष्ट्रको पुनर्स्थापनाको माग गर्दै छन्, त्यो बेला प्रचण्ड स्पष्ट रूपमा धर्मनिरपेक्षताको पक्षमा उभिन्छन्। उनले सार्वजनिक रूपमा हिन्दू राष्ट्र पुन:स्थापनालाई ‘प्रतिगमन’ भन्दै टिप्पणी गरे।
धार्मिक गतिविधिहरूमा रोक लगाउने निर्णय (जस्तै: पाशुपत क्षेत्रमा संकीर्तन रोकिएको प्रसंग), इसाई धर्मसँग झुकाव भएको देखिने आरोप, र हिन्दू परम्परा; संस्कृतिलाई कमजोर बनाउने निर्णयहरूमा उनको समर्थन। यी सबैले उनलाई खलनायकको रूपमा चित्रित गर्न थालेका छन्।
धेरै मानिसहरूका लागि प्रचण्ड अब ‘नेपाली परम्परा र धर्ममाथि चोट गर्ने नेता’ को रूपमा चिनिन थालेका छन्। जब जनता “नेपाल हिन्दू राष्ट्र होस्” भन्दै सडकमा उत्रन्छन्, त्यही बेला प्रचण्ड धर्मनिरपेक्षता जपिरहन्छन्। जसले उनलाई राष्ट्रवादीहरूको आँखामा शत्रु बनाएको छ।
प्रचण्डको व्यक्तित्व एक द्विविधामा छ – उनी एकातिर राज्यपुनर्संरचनाका अग्रणी, गणतन्त्रका शिल्पी हुन् भने अर्कातिर परम्परा, संस्कृति र धार्मिक चेतनामा अवरोधकको रूपमा चित्रण गरिन्छन्। एकातिर शासकीय परिवर्तनको नायक, अर्कातिर जनचेतनाको भिन्न र विरोधाभासी धारका कारण खलनायक। यसबिचमा प्रश्न उठ्छ – के एक जना नेता समय र मुद्दा अनुसार नायक र खलनायक दुवै हुन सक्दैनन् ? सायद प्रचण्ड त्यसैको उदाहरण हुन्।
प्रचण्डको यात्रा नेपाली राजनीतिमा बहुआयामिक छ। उनी बिना गणतन्त्र सम्भव हुन्थ्यो भन्ने विश्वास गर्न गाह्रो पर्छ। तर आज उनीकै नेतृत्वले कतिपय जनवर्गमा असन्तोष, भ्रम र आक्रोश उत्पन्न गरेको छ। त्यसैले प्रचण्ड एकैपटक नायक पनि हुन्, र केही दृष्टिमा खलनायक पनि। समय र सन्दर्भ अनुसार यी छवाहरू बदलिरहनेछन्, तर इतिहासले उनलाई एउटा अद्वितीय र विवादास्पद पात्रको रूपमा सधैं सम्झिरहनेछ।
- लेखक भण्डारी समसामयिक, राजनीतिक तथा साहित्यिक क्षेत्रमा कलम चलाउँछन्।
प्रकाशित मिति: १० श्रावण २०८२, शनिबार
प्रतिक्रिया