राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको उम्मेदवार छनोट रूपरेखा

नेपाली राजनीतिको परम्परागत मञ्चमा उम्मेदवार चयन प्रक्रिया अक्सर बन्द कोठाभित्र सीमित नेताहरूको ‘कृपा’ र ‘भागबण्डा’ मा आधारित रहँदै आएको छ। धन, बल र नातावादको त्रिकोणात्मक घेराभित्र जकडिएको उम्मेदवार छनोट पद्धतिले गर्दा योग्य र निष्ठावान् व्यक्तिहरू सधै किनाराकृत भए। यस्तो पृष्ठभूमिमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले सार्वजनिक गरेको ‘स्थानीय निर्वाचनका लागि उम्मेदवार छनोट रूपरेखा’ ले एउटा महत्वपूर्ण वैचारिक र प्रक्रियागत विचलन ल्याउने साहस गरेको छ। यो दस्तावेज केवल चुनावी कार्यविधि मात्र होइन, बरु राजनीतिक दलभित्रको आचरण र राज्य शुद्धीकरणको जग तल्लो तहबाटै बसाल्ने एउटा राजनीतिक घोषणापत्र पनि हो।

यो रूपरेखाले व्यक्तिगत प्रभाव र शीर्ष नेतृत्वको निगाहलाई पूर्णतः विस्थापित गरी योग्यता, क्षमता र सार्वजनिक आचरणलाई उम्मेदवार छनोटको केन्द्रमा राखेको छ। ‘क्यान्डिडेट क्लब’ देखि ‘लिडरसिप एकेडेमी’ सम्मका प्रावधानहरूले राजनीतिक नेतृत्वलाई लहडको विषय नभई एउटा गम्भीर सामाजिक विज्ञानको रूपमा स्थापित गर्न खोजेको देखिन्छ। यदि यो प्रक्रियालाई इमानदारीपूर्वक र पारदर्शिताका साथ कार्यान्वयन गरियो भने, यसले नेपालको निर्वाचन प्रणालीमा ‘पार्टीभित्रको लोकतन्त्र’ को नयाँ मानक मात्र स्थापित गर्ने छैन, बरु उम्मेदवारलाई नेताको झोला बोक्ने कार्यकर्ताबाट मुक्त गरी जनताको वास्तविक प्रतिनिधि बनाउने दिशामा कोशेढुङ्गा सावित गर्नेछ।

स्थानीय तहको नेतृत्व र उम्मेदवारको आवश्यक क्षमता

स्थानीय सरकार नागरिकको सुख-दुःखको सबैभन्दा नजिकको साक्षी हो। त्यसैले रास्वपाको रूपरेखाले उम्मेदवारमा केवल राजनीतिक नारा लगाउन सक्ने क्षमता मात्र होइन, बरु स्थानीय भूगोल, अर्थव्यवस्था र सामाजिक विविधता बुझ्ने गहिरो चेत खोजेको छ। यस दस्तावेजले सैद्धान्तिक र बौद्धिक विमर्श भन्दा पनि व्यावहारिक पक्षलाई बढी जोड दिएको देखिन्छ। उम्मेदवार बन्न चाहने व्यक्तिले ‘लिडरसिप एकेडेमी’ मार्फत सार्वजनिक वित्त, स्थानीय शासन र नीति निर्माणमा प्रशिक्षित हुनुपर्ने प्रावधानले जनप्रतिनिधिलाई केवल भाषण गर्ने पात्रबाट रूपान्तरण गरी एक सक्षम प्रशासक र व्यवस्थापक बनाउने लक्ष्य राखेको छ। स्थानीय स्रोतको न्यायोचित परिचालन र सेवा प्रवाहमा देखिएका गाँठा फुकाउन सक्ने क्षमतालाई यहाँ विशेष प्राथमिकता दिइएको छ।

यसका साथै, उम्मेदवारको व्यक्तिगत जीवन र समाजप्रतिको उत्तरदायित्वलाई छनोटको कडा कसीमा उतारिएको छ। सार्वजनिक जीवनमा ‘स्वच्छ’ छवि र आर्थिक पारदर्शितालाई अनिवार्य सर्त मानिएको छ। स्थानीय तहमा हुने स-साना द्वन्द्व र सामाजिक विवाद समाधानमा मध्यस्थता गर्न सक्ने धैर्यता र विवेक उम्मेदवारको आधारभूत गुण हुनुपर्ने यसको मान्यता छ। यसले समाजमा स्थापित तर ओझेलमा परेका समाजसेवी र विज्ञहरूलाई मूलधारको राजनीतिमा आकर्षित गर्ने वातावरण निर्माण गर्दछ। पार्टीले ‘सही ठाउँमा सही व्यक्ति’ को खोजी गर्दा उम्मेदवारको विगतको सामाजिक योगदान र उसको जीवनशैलीले समाजमा पारेको सकारात्मक प्रभावलाई नै मुख्य कसी बनाएको छ।

मात्र चुनाव जित्ने रणनीतिका आधारमा होइन, बरु जितेपछि जनताको सेवा कसरी गर्ने भन्ने स्पष्ट खाका भएका व्यक्तिहरू मात्र रास्वपाको छनोटमा पर्न सक्ने आधार यसले खडा गरेको छ। यस प्रक्रियाले नेतृत्वलाई ‘नेता केन्द्रित’ नभई ‘नागरिक सेवा केन्द्रित’ बनाउन ठूलो भूमिका खेल्ने देखिन्छ। उम्मेदवारमा स्थानीय समस्याको पहिचान गर्ने मात्र नभई, उपलब्ध सीमित स्रोतबाट अधिकतम नतिजा दिने प्रयोगात्मक सीप हुनुपर्ने कुरालाई अनिवार्य गरिएको छ। यसले गर्दा भोलिका दिनमा निर्वाचित हुने प्रतिनिधिले कुनै विज्ञको सहारा बिना नै आफ्ना वडा वा पालिकाका योजनाहरूलाई नेतृत्व दिन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।

यो रूपरेखाले समाजको वास्तविक बहुविविधता – जातजाति, भाषा, र लिङ्ग – लाई केवल कोटा पूर्ति गर्ने माध्यम मात्र नभई, उनीहरूको क्षमता र सीपको आधारमा नेतृत्वको अग्रभागमा पुर्‍याउने लक्ष्य राखेको छ। उम्मेदवारले जनतासँग गर्ने संवादको शैली, उसको व्यवहार र आम नागरिकको गुनासो सुन्ने तत्परतालाई ‘स्कोर कार्ड’ मा समावेश गरिनुले राजनीतिकर्मीलाई जनताप्रति थप उत्तरदायी बनाउने निश्चित छ। स्थानीय सरकार भनेको अधिकारको प्रयोग मात्र होइन, बरु स्थानीय भावनाको सम्मान पनि हो भन्ने कुरालाई रास्वपाले आफ्नो प्रक्रियागत संरचनामा राम्रोसँग समेट्न खोजेको छ।

रूपरेखाका सबल पक्ष र व्यावहारिक अनुशासन

रास्वपाको यो रूपरेखाको सबैभन्दा बलियो र प्रशंसनीय पक्ष भनेको ‘वैज्ञानिक तथा प्रमाणमा आधारित छनोट प्रणाली’ हो। उम्मेदवार छनोटलाई नेतृत्वको आत्मनिर्णयबाट हटाएर तथ्याङ्क, प्रमाण र कार्यसम्पादनमा आधारित स्कोर-कार्डमा ढाल्नु नेपाली राजनीतिका लागि एउटा नवीन र क्रान्तिकारी प्रयोग हो। यसले गर्दा पार्टीका भुइतहका कार्यकर्ताहरूमा “मेरो मूल्याङ्कन नेताले होइन, मेरो काम र विधिले गर्छ” भन्ने आत्मविश्वास जागृत गराउँछ। विशेषगरी, डिजिटल मूल्याङ्कन र ‘क्यान्डिडेट क्लब’ जस्ता संयन्त्रले मानवीय आग्रह, पूर्वाग्रह र सम्भावित आर्थिक चलखेललाई न्युनिकरण गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ, जसले पार्टीभित्रको सुशासनलाई बलियो बनाउँछ।

अर्कोतर्फ, यस दस्तावेजले ‘राजनीतिक अनुशासन’ र ‘सेवाभाव’ लाई केवल शब्दमा मात्र सीमित नराखी उम्मेदवारको अनिवार्य योग्यतामा जोडेको छ। पार्टीप्रतिको बफादारिता भन्दा पनि समाजप्रतिको निष्ठा र विगतमा गरेका सामाजिक कार्यहरूको रेकर्डलाई प्राथमिकता दिनु यसको व्यावहारिक पाटो हो। उम्मेदवारले गर्ने चुनाव खर्चको पारदर्शिता र उसको जीवनशैलीको सामाजिक परीक्षणले ‘पैसाले चुनाव जित्ने’ संस्कृतिलाई चुनौती दिएको छ। अनुशासनको कसीमा उम्मेदवारको विगतको कानुनी पृष्ठभूमि मात्र होइन, उसको सार्वजनिक आचरण र नैतिक मूल्य-मान्यतालाई पनि सूक्ष्म रूपमा हेरिने व्यवस्थाले राजनीतिमा ‘अपराधीकरण’ रोक्न मद्दत गर्नेछ।

तथापि, यस रूपरेखामा केही व्यावहारिक जटिलता र सुधार गर्नुपर्ने पक्षहरू पनि छन्। उम्मेदवारहरूको वित्तीय पारदर्शिताको कुरा गर्दा, ‘सम्पत्ति विवरण’ संकलन गर्नु राम्रो सुरुवात भए पनि, चुनावमा हुने अदृश्य खर्च र बाह्य चन्दाको प्रभावलाई नियन्त्रण गर्ने ठोस संयन्त्र अझै स्पष्ट हुन सकेको छैन। छनोट प्रक्रिया निकै लामो र प्राविधिक रूपमा जटिल भएकाले, दुर्गम क्षेत्रका वा डिजिटल प्रविधिमा कम पहुँच भएका इमानदार कार्यकर्ताहरू यो प्रक्रियाबाट बाहिरिने जोखिम पनि उत्तिकै रहन्छ। यसलाई अझ सरलीकृत र समावेशी बनाउनु पर्ने देखिन्छ ताकि ‘विधि’ नै उम्मेदवारका लागि ‘बाधा’ नबनोस्।

त्यसैगरी, विवाद समाधानका लागि ‘फास्ट-ट्र्याक’ संयन्त्रको कुरा गरिए पनि, स्थानीय स्तरमा हुने व्यक्तिगत तिक्तता र गुटबन्दीलाई कसरी निष्पक्ष रूपमा व्यवस्थापन गर्ने भन्नेबारे अझ व्यावहारिक ‘Conflict Management’ मोडेलको आवश्यकता छ। उम्मेदवार छनोटको यो प्रणाली जतिसुकै वैज्ञानिक भए पनि, स्थानीय कार्यकर्ताको भावना र जनताको मनोविज्ञानलाई डिजिटल स्कोरले मात्र पूर्ण रूपमा मापन गर्न सक्दैन। तसर्थ, प्रविधि र मानवीय संवेदनाको सन्तुलन मिलाउनु पर्ने चुनौती रास्वपा सामु छ। यी सानातिना कमजोरीहरूलाई सुधार्दै जान सकेमा यो रूपरेखा नेपालका अन्य दलहरूका लागि पनि एउटा सिक्नै पर्ने पाठ बन्न सक्छ।

कार्यान्वयनका चुनौती र राजनीतिक निष्ठाको परीक्षा

नेपाली राजनीतिको सबैभन्दा ठूलो समस्या नै ‘सिद्धान्त र व्यवहार’ बीचको गहिरो खाडल हो। रास्वपाको यो रूपरेखा कागजमा जति सुन्दर र व्यवस्थित देखिए तापनि, यसको वास्तविक परीक्षा कार्यान्वयनको मैदानमा हुनेछ। नेपालमा धेरै दलहरूले सुरुमा राम्रा विधान र कार्यविधिहरू बनाउँछन्, तर अन्तिम घडीमा आएर ‘पार्टीको हित’ वा ‘जित्न सक्ने उम्मेदवार’ को नाममा आफ्नै विधिलाई मिचेर शीर्ष नेतृत्वले टिकट वितरण गर्ने रोग व्याप्त छ। रास्वपाले यो ‘हाई कमाण्ड’ संस्कृति र नेतृत्वको स्वेच्छाचारितालाई साँच्चै चिर्न सक्छ कि सक्दैन, त्यो नै आगामी निर्वाचनमा उसको मुख्य कसी हुनेछ।

कार्यान्वयनको अर्को प्रमुख चुनौती भनेको स्थानीय कार्यकर्ताहरूको अपनत्व सुनिश्चित गर्नु हो। यदि उम्मेदवार छनोट प्रक्रिया केन्द्रबाट निर्देशित वा सफ्टवेयरबाट मात्र सञ्चालित जस्तो महसुस भयो भने, स्थानीय स्तरमा भिजेका र प्रभावशाली व्यक्तित्वहरूले आफूलाई उपेक्षित महसुस गर्न सक्छन्। यसले गर्दा पार्टीभित्र आन्तरिक कलह वा विद्रोहको स्थिति सिर्जना हुन सक्छ। विधिको पालना गर्दा स्थानीय राजनीतिमा स्थापित भएका तर प्राविधिक रूपमा कम दक्ष रहेका व्यक्तिहरूलाई कसरी समेट्ने भन्ने कुरामा रास्वपा निकै सचेत हुनुपर्दछ। पार्टीको केन्द्र र स्थानीय संरचनाबीचको अधिकारको बाँडफाँडमा तालमेल नमिल्दा ‘अन्तर्विरोध’ सिर्जना हुने जोखिमलाई कम गर्न संवादको निरन्तरता आवश्यक छ।

तेस्रो र गम्भीर चुनौती भनेको बाह्य र आन्तरिक स्वार्थ समूहहरूको प्रभाव हो। नेपाली चुनावमा धनको प्रभाव यति शक्तिशाली छ कि एउटा पारदर्शी डिजिटल प्रणालीले मात्र त्यसलाई रोक्न कठिन हुन सक्छ। ‘मनी र मसल’ को राजनीतिमा अभ्यस्त भएका तत्वहरूले पार्टीको यो प्रणालीभित्र छिर्ने प्रयास गर्न सक्छन्। यस्ता तत्वहरूलाई रोक्नका लागि पार्टीका हरेक तहका कार्यकर्ताको नैतिक निगरानी र उच्चस्तरको राजनीतिक अनुशासन आवश्यक पर्दछ। प्रणाली मात्र बलियो भएर पुग्दैन, त्यो प्रणाली चलाउने मानिसहरूको नियत र नैतिकता पनि उत्तिकै शुद्ध हुन जरुरी छ।

अन्ततः, उम्मेदवार छनोट प्रक्रियालाई ‘आदर्श’ बनाउने धुनमा पार्टीले चुनावी परिणाममा पर्न सक्ने असरलाई कसरी व्यवस्थापन गर्छ भन्ने कुरा पनि महत्वपूर्ण छ। कहिलेकाही निकै लोकप्रिय र इमानदार उम्मेदवार पनि पार्टीको कडा प्राविधिक कसीमा असफल हुन सक्छन्। यस्तो अवस्थामा विधि र लोकप्रियताको सन्तुलन मिलाउनु रास्वपाका लागि फलामको चिउरा चपाउनु सरह हुनेछ। केवल ‘सफा मान्छे’ मात्र होइन, ‘सक्षम र जनप्रिय’ मान्छेलाई एकैसाथ छनोट गर्नु नै यो रूपरेखाको सफलताको मापदण्ड हुनेछ। यदि रास्वपा नेतृत्वले कुनै पनि दबाब वा प्रभावमा नपरी यो विधिलाई अक्षरशः पालना गर्न सक्यो भने, नेपाली राजनीतिमा एउटा नयाँ युगको सुरुवात हुने निश्चित छ।

समग्रमा, राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले अघि सारेको यो ‘उम्मेदवार छनोट रूपरेखा’ नेपाली राजनीतिको आधुनिकीकरण र लोकतान्त्रिक सुदृढीकरणका लागि एउटा महत्वपूर्ण प्रस्थान विन्दु हो। यसले उम्मेदवारलाई नेताको खल्तीबाट निकालेर जनताको विश्वासको आधारमा छनोट गर्ने साहसी जग खडा गरेको छ। यद्यपि, कुनै पनि पद्धति आफैमा साध्य होइन, यो केवल एउटा साधन मात्र हो। यसको सफलता यसको कार्यान्वयनमा देखिने पारदर्शिता, राजनीतिक इमानदारी र निरन्तर सुधारको तत्परतामा निर्भर रहन्छ।

रास्वपाले यो रूपरेखालाई केवल चुनावी प्रोपागाण्डा वा नारामा मात्र सीमित नराखी, यसलाई पार्टीको अभिन्न संस्कार र आचरणको रूपमा स्थापित गर्न सक्नुपर्दछ। नेतृत्वमा पुग्ने आकांक्षा राख्नेहरूले आफूलाई पदका लागि मात्र होइन, सेवाका लागि योग्य प्रमाणित गर्नैपर्ने बाध्यात्मक व्यवस्थाले भविष्यमा सक्षम जनप्रतिनिधिको उदय हुने आशा जगाएको छ। यस नवीन अभ्यासलाई सफल बनाउन पार्टीको केन्द्रदेखि वडा तहसम्मका हरेक कार्यकर्ता र सचेत नागरिकको सक्रिय निगरानी अपरिहार्य छ। यदि यो प्रयोग सफल भयो भने, यसले नेपालका अन्य पुराना र परम्परावादी दलहरूलाई पनि रूपान्तरणका लागि बाध्य पार्नेछ, जसको अन्तिम लाभ मुलुकको लोकतन्त्र र सुशासनले पाउनेछ।

प्रकाशित मिति: २१ बैशाख २०८३, सोमबार