किन र कसरी बन्छन् नेताहरू विदेशी एजेन्ट?

विश्व राजनीतिको रङ्गमञ्चमा पर्दा पछाडि खेलिने यस्ता कयौ जटिल र रहस्यमय खेलहरू हुन्छन्, जसले शक्तिशाली राष्ट्रहरू र तिनीहरूका गुप्तचर निकायहरूको खतरनाक अनुहारलाई बदनाम गरिदिन्छन्। यो लेख पनि ठीक त्यस्तै एउटा अन्तर्राष्ट्रिय षड्यन्त्रको पर्दाफास गर्नमा केन्द्रित छ, जसमा इरानका पूर्वराष्ट्रपति महमुद अहमदिनेजादको राजनीतिक उदय, आकस्मिक पतन र त्यसपछि इजरायली गुप्तचर संस्था मोसादसँग जोडिएको उनको सम्बन्ध मुख्य विषयमा छ। कुनै समय इरानको कट्टरपन्थी राष्ट्रवादको संवाहक र इजरायलको अस्तित्वकै विरोधी नेता कसरी आफ्नै देशको आन्तरिक सत्ता सङ्घर्ष र निषेधको राजनीतिका कारण बाह्य शक्तिको रणनीतिक चक्रव्यूहमा फस्न पुगे भन्ने कुरा यसमा केलाइएको छ। विशेष गरी अमेरिकी अखबार र इजरायली सञ्चार माध्यमका खोजमूलक प्रतिवेदनहरूका आधारमा इरानभित्र भएका शीर्ष सैन्य नेतृत्वको हत्या र त्यसपछि सत्ता परिवर्तनका लागि बुनिएका योजनाहरूको रहस्यमय पाटाहरूलाई यहाँ प्रस्तुत गरेको छ।

यस लेखले बाह्य शक्तिहरूले कुनै पनि देशको आन्तरिक राजनीतिक असन्तुष्टिको फाइदा उठाएर कसरी आफ्नो अनुकूलको नेतृत्व स्थापित गर्ने प्रयास गर्छन् भन्ने तीतो यथार्थलाई देखाउँछ। सन् २०२६ फेब्रुअरीमा अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि गरेको भीषण सैन्य आक्रमण, जसमा इरानका सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनी सहित शीर्ष नेताहरूको ज्यान गएको छ, त्यसपछिको राजनीतिक शून्यतालाई भर्न खोजिएको रणनीति यहाँ प्रस्तुत छ। राष्ट्रिय सुरक्षा, आन्तरिक राजनीतिक सन्तुलन, कूटनीतिक मर्यादा र विदेशी हस्तक्षेपका बहुआयामिक रणनीतिहरू बुझ्नका लागि यो लेख अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण र सान्दर्भिक छ। यसले भूराजनीतिमा स्थायी शत्रु वा मित्र हुँदैनन्, केवल राष्ट्रिय स्वार्थ र सत्ताको तृष्णा मात्र प्रधान हुन्छ भन्ने शाश्वत सत्यलाई पुनः प्रमाणित गरिदिएको छ।

इरानको आन्तरिक कलह र मोसादको भयानक घुसपैठ

कुनै पनि सम्प्रभु मुलुकमा जब आन्तरिक राजनीतिक सङ्घर्ष चुलिन्छ र स्थापित शक्तिहरू बीच निषेधको राजनीति सुरु हुन्छ, तब बाह्य शक्तिहरूलाई हस्तक्षेप गर्ने स्वर्ण अवसर मिल्दछ। इरानको सन्दर्भमा पनि सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनी र पूर्वराष्ट्रपति महमुद अहमदिनेजाद बीच सन् २०१६ देखि सुरु भएको वैचारिक र राजनीतिक तिक्तता नै इजरायली गुप्तचर संस्था मोसादका लागि देश भित्र छिर्ने प्रमुख प्रवेशविन्दु बन्यो। सन् २००५ देखि २०१३ सम्म दुई कार्यकाल इरानको राष्ट्रपतिको रूपमा शक्तिशाली भूमिका निर्वाह गरेका अहमदिनेजादलाई पछि सन् २०१७, २०२१ र २०२५ का निर्वाचनहरूमा लगातार उम्मेदवारी दिनबाट बञ्चित गरिएपछि उनीभित्र चरम असन्तुष्टि पैदा भयो। इरानको राजनीतिक प्रणालीमा निर्वाचन लड्नका लागि बाह्र सदस्यीय संरक्षक परिषद्को स्वीकृति अनिवार्य हुन्छ, जसमा छ जना नागरिक कानुन व्यवसायी र छ जना इस्लामिक धर्मगुरु हुन्छन्, जसको छनोट अप्रत्यक्ष रूपमा सर्वोच्च नेताकै हातमा हुन्छ।

अहमदिनेजादको लोकप्रियता र जनसम्पर्क इरानी राजनीतिमा यति बलियो थियो कि उनलाई भूतपूर्व शक्तिशाली नेता हासेमी रफसञ्जानी पछिको सबैभन्दा लोकप्रिय र सर्वोच्च नेतालाई समेत चुनौती दिन सक्ने जननेता मानिन्थ्यो। तर, प्रणालीले उनलाई निरन्तर पाखा लगाएपछि सत्तामा पुनरागमनका लागि उनले आफ्ना निकटतम सल्लाहकारहरूसँग विदेशी सहयोग लिने विकल्पबारे छलफल गर्न थालेको तथ्यहरू बाहिर आएका छन्। यही राजनीतिक महत्वाकाङ्क्षा र आन्तरिक प्रणालीको निषेधले गर्दा एउटा कट्टर राष्ट्रवादी नेता अनपेक्षित रूपमा आफ्नै कट्टर शत्रु राष्ट्रको गुप्तचर निकायको रणनीतिक जालमा पर्न बाध्य भयो। विदेशी गुप्तचर निकायहरूले सोझै सैन्य बल प्रयोग गरेर सत्ता पल्टाउनु भन्दा पहिले सम्बन्धित देशकै असन्तुष्ट, प्रभावशाली र लोकप्रिय नेताहरूलाई आफ्नो हतियार बनाउने दीर्घकालीन रणनीति अपनाउँछन्।

मोसादले अहमदिनेजादको यही असन्तुष्टिलाई पहिचान गरेर उनलाई जालमा पार्नका लागि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका मञ्चहरू र विभिन्न आवरणहरूको प्रयोग गर्‍यो। सन् २०२३ मा ग्वाटेमालामा आयोजित वातावरणीय सम्मेलन र सन् २०२४ को सुरुमा हंगेरीको राजधानी बुडापेस्टमा अवस्थित लुडोविका विश्वविद्यालयमा आयोजित जलवायु परिवर्तन सम्बन्धी गोष्ठीहरू यसका ज्वलन्त उदाहरण हुन्। हंगेरी सरकार र त्यहाँका विश्वविद्यालयका प्राध्यापकहरूलाई समेत रणनीतिक रूपमा प्रयोग गरेर मोसादले ती सम्मेलनहरूलाई केवल एउटा बहाना मात्र बनाएको थियो, जसको वास्तविक उद्देश्य इरानका पूर्वराष्ट्रपति र मोसादका प्रमुख डेभिड बर्नियाबीच गोप्य भेटघाट गराउनु थियो। आफ्नै देशको अत्यन्तै कडा सुरक्षा दस्ता, त्यसकै आँखा छलेर अहमदिनेजादले विदेश भ्रमणका क्रममा विभिन्न बहाना बनाई मोसादका अधिकारीहरूसँग घण्टौसम्म गोप्य छलफल गर्ने गर्दथे।

यस्ता गोप्य भेटघाट र रणनीतिहरूका लागि मोसादले ठुलो मात्रामा आर्थिक लगानी समेत गरेको र यस योजनाको पूर्ण जानकारी अमेरिकी केन्द्रीय गुप्तचर निकायलाई समेत गराइएको उल्लेख छ। इजरायल र अमेरिकाको संयुक्त रणनीति इरानको वर्तमान इस्लामिक शासन प्रणालीलाई ध्वस्त पारेर त्यहाँ इरानकै माटो र राजनीतिलाई राम्रोसँग बुझेको तर आफ्ना लागि लचिलो हुने अहमदिनेजाद जस्तो लोकप्रिय अनुहारलाई सत्ता सुम्पिनु थियो। यसका लागि अहमदिनेजादले पनि आफूलाई सोभियत सङ्घको विघटनपछिको सङ्क्रमणकालमा रुसको नेतृत्व सम्हाल्ने बोरिस येल्तसिन जस्तै एउटा ऐतिहासिक संक्रमणकालीन नेताका रूपमा प्रस्तुत गर्न चाहेका थिए। यदि यो योजना सफल भएको भए इरानले इजरायलप्रतिको आफ्नो कडा नीति त्याग्ने, इजरायललाई राष्ट्रको रूपमा मान्यता दिने र अब्राहम सम्झौता जस्ता क्षेत्रीय शान्ति सम्झौताहरूमा सामेल हुने मार्गचित्र समेत तयार भइसकेको दाबी गरिएको छ।

तर, बाह्य शक्तिहरूले बुनेका यस्ता विशाल र जटिल रणनीतिहरू सधै सोचे जस्तै सफल हुन्छन् भन्ने निश्चित हुँदैन। इजरायल र अमेरिकाले इरानमा भीषण आक्रमण गरी शीर्ष नेतृत्वको अन्त्य गरेपछि इरानी जनता स्वतः सडकमा उत्रिएर सरकार फाल्नेछन् भन्ने जुन अनुमान गरेका थिए, त्यो पूर्ण रूपमा गलत साबित भयो। बाह्य सङ्कट र आक्रमणको घडीमा इरानी जनताले आफ्ना आन्तरिक राजनीतिक मतभेद र असन्तुष्टिहरूलाई पूर्ण रूपमा बिर्सेर राष्ट्रिय स्वाधीनता र वर्तमान शासन प्रणालीकै समर्थनमा सडकमा ऐक्यबद्धता जनाए। यसका साथै इराकको उत्तरी क्षेत्रमा रहेका कुर्द लडाकुहरूलाई हतियार र तालिम दिएर इरानको पश्चिमी भागबाट तेहरानतर्फ अगाडि बढ्नका लागि मोसादले गरेको तयारी पनि कुर्दीहरूको उदासीनता र अमेरिकी स्वीकृतिको अभावका कारण असफल भयो, जसले गर्दा गुप्तचर निकायहरूको यति ठुलो अन्तर्राष्ट्रिय षड्यन्त्र पूर्ण रूपमा असफल हुन पुग्यो।

विदेशी सेटिङ र इजरायली गुप्तचरको महा-योजना

गुप्तचर संस्थाहरूले विश्व राजनीतिको रङ्गमञ्चमा पर्दापछाडि बसेर कसरी ठुलाठुला साम्राज्यहरू ढलाउने र नयाँ नेतृत्व स्थापित गर्ने खेलहरू खेल्छन् भन्ने कुरा मोसादको कार्यशैली र इतिहासबाट स्पष्ट हुन्छ। विगतमा सन् १९६५ मा मोसादका प्रसिद्ध जासुस एली कोहेनले कमल अमिन साबितको नक्कली नाममा सिरियाको सैन्य र राजनीतिक नेतृत्वको उच्च तहसम्म पहुँच बनाएर सिरियाको उपरक्षा मन्त्री बन्नै लागेको ऐतिहासिक प्रसङ्ग जस्तै, यस पटक इरानकै पूर्वराष्ट्रपतिलाई आफ्नो रणनीतिक साझेदार बनाउने हदसम्मको दुस्साहस मोसादले गरेको देखिन्छ। यो अभियानका लागि अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयहरू, वैचारिक समूहहरू र वातावरणीय शिखर सम्मेलनहरूलाई रणनीतिक आवरणका रूपमा प्रयोग गरिनुले गुप्तचरको सञ्जाल आधुनिक विश्वमा कति गहिरो, अत्याधुनिक र व्यापक छ भन्ने कुरालाई अकाट्य रूपमा प्रमाणित गर्दछ।

यसै सन्दर्भमा, महमुद अहमदिनेजादको नेतृत्वको रूपान्तरण वा आफ्नो राजनीतिक छविलाई पुनः नयाँ स्वरूपमा प्रस्तुत गर्ने ‘रिब्रान्डिङ’ को प्रक्रिया पनि उत्तिकै चाखलाग्दो र रहस्यमयी देखिन्छ। सन् २००५ देखि २०१३ सम्म राष्ट्रपति रहँदा यहुदीहरूको आमनसंहार अर्थात् होलोकस्टलाई अस्वीकार गर्ने, इरानको युरेनियम संवर्द्धन र आणविक कार्यक्रमलाई तीव्र पारेर पश्चिमी देशहरूलाई चुनौती दिने तथा खुला मञ्चबाटै इजरायलको विनाशको वकालत गर्ने कट्टरपन्थी नेता राष्ट्रपति पदबाट हटेपछि बिस्तारै बदलिएका थिए। उनले आफ्नो पुरानो पहिचान बनेको खुकुलो खाकी ज्याकेट त्यागेर महँगा र आधुनिक सुटहरू लगाउन थाले, आफ्नो दाह्रीलाई व्यवस्थित बनाए, उच्च स्तरको अंग्रेजी भाषा सिके र आफ्ना भाषणहरूमा धार्मिक कट्टरताको सट्टा इरानी लोकसङ्गीत र युवाहरूका मुद्दामा कुरा गर्न थाले।

यो नाटकीय परिवर्तन केवल एउटा अवकाशप्राप्त नेताको व्यक्तिगत रुचि वा जीवनशैलीमा आएको सुधार मात्र नभई सत्तामा पुनरागमनका लागि बाह्य शक्तिहरू र आन्तरिक सुधारवादी जनतालाई आकर्षित गर्ने एउटा सचेत रणनीतिक कदम थियो भन्ने कुरा अहिले आएर पुष्टि हुन्छ। उनले तेहरानस्थित आफ्नो कार्यालयमा दैनिक रूपमा हजारौ सर्वसाधारण जनतालाई भेट्ने, उनीहरूका प्रशासनिक समस्याहरू सुन्ने, ऋण दिलाउनका लागि मन्त्रीहरूलाई सिफारिस पत्र लेख्ने र इरानका सानासाना गाउँ तथा सहरहरूको निरन्तर भ्रमण गरेर आफ्नो राजनीतिक पकड र लोकप्रियतालाई जीवित राख्ने प्रयास गरिरहेका थिए। प्रणालीबाट बाहिरिए पनि आफ्नो दृश्यता कायम राख्न उनले सामाजिक सञ्जाल र अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चार माध्यमहरूलाई समेत प्रभावकारी रूपमा उपयोग गरिरहेका थिए, जसले गर्दा उनी इरानको इस्लामिक क्रान्तिकारी पहरेदार निकायको कडा निगरानीमा परेका थिए।

यद्यपि, युद्ध र चरम सैन्य तनावको समयमा गुप्तचर निकायहरूका सूचना र अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चार माध्यममा आउने यस्ता सनसनीपूर्ण दाबीहरूलाई सधै शतप्रतिशत सत्य मान्न सकिदैन। यस्ता सङ्कटका बेला दुवै पक्षबाट व्यापक मात्रामा नियोजित प्रचारबाजी, भ्रमपूर्ण सूचनाको खेती र मनोवैज्ञानिक युद्ध सञ्चालन गरिने हुनाले सत्य र झुटबीचको रेखा निकै धमिलो र अस्पष्ट हुने गर्दछ। उदाहरणका लागि, अमेरिकी सञ्चार माध्यमहरूले सुरुमा साउदी अरबका राजकुमारले इरानमाथिको आक्रमणलाई समर्थन गरेको दाबी गरे पनि पछि साउदीले अमेरिकी सेनालाई आफ्नो हवाई अखडा प्रयोग गर्न रोक लगाएको तथ्य बाहिर आएको थियो। अहमदिनेजादको सन्दर्भमा पनि उनी मोसादको नियन्त्रणमा रहेको, आफ्नै घरमा नजरबन्दमा परेको वा सर्वोच्च नेताको अन्त्येष्टिमा सार्वजनिक रूपमा सरिक भएको जस्ता विरोधाभासपूर्ण विवरणहरूले यो सारा घटनाक्रमभित्र लुकेका अनेकौ रहस्य र प्रचारबाजीको खेललाई सङ्केत गर्दछन्।

घरभित्रको कलहले कसरी निम्त्याउँछ देश सिध्याउने विदेशी एजेन्ट?

इरानको यो समग्र राजनीतिक र गुप्तचर घटनाक्रमबाट विश्वका जुनसुकै मुलुक र राजनीतिक प्रणालीले सिक्नुपर्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र आधारभूत पाठ भनेको आन्तरिक राजनीतिक असन्तुष्टि र निषेधको राजनीतिले अन्ततः राष्ट्रको सार्वभौमिकता र राष्ट्रिय सुरक्षालाई नै सबैभन्दा ठुलो खतरामा पार्छ भन्ने हो। जब कुनै पनि देशका स्थापित, लोकप्रिय र जनसम्पर्क भएका नेताहरूलाई राजनीतिक प्रणालीभित्र उचित स्थान दिइदैन वा उनीहरूको असहमतिलाई पूर्ण रूपमा दबाएर राजनीतिक रूपमा निषेध गरिन्छ, तब उनीहरूमा प्रतिशोध, आक्रोश वा वैकल्पिक उपायहरूको खोजी गर्ने आत्मघाती भावना जागृत हुन सक्छ। यही आन्तरिक राजनीतिक दरार र नेतृत्वबीचको अविश्वास नै विदेशी शक्तिहरू र तिनीहरूका गुप्तचर निकायहरूका लागि सम्बन्धित देश भित्र छिर्ने, राजनीतिक अस्थिरता फैलाउने र अन्ततः राष्ट्रलाई नै कमजोर बनाउने सबैभन्दा अचुक र घातक हतियार बन्न पुग्दछ।

कुनै पनि मुलुकको नेतृत्व तहमा नीति, सिद्धान्त वा कार्यशैलीलाई लिएर जतिसुकै ठुलो मतभेद वा आन्तरिक द्वन्द्व भए तापनि राष्ट्रिय हित, अखण्डता र सार्वभौमिकताको सवालमा कहिल्यै पनि र कुनै पनि बहानामा बाह्य शक्तिहरूसँग सम्झौता वा सहयोगको अपेक्षा गर्नु हुँदैन। ऐतिहासिक रूपमा विश्वका विभिन्न देशहरूको अनुभवलाई हेर्दा के स्पष्ट हुन्छ भने, विदेशी सहयोग वा गुप्तचर निकायहरूको आडमा गरिने सत्ता परिवर्तन वा राजनीतिक रूपान्तरणले सम्बन्धित देशलाई कहिल्यै पनि स्थिरता दिदैन, बरु त्यसले मुलुकलाई दीर्घकालीन गृहयुद्ध, आन्तरिक द्वन्द्व र स्थायी परनिर्भरतातर्फ धकेल्छ। सोभियत सङ्घको विघटनपछिको सङ्क्रमणकालीन अवस्था र रुसका तत्कालीन नेता बोरिस येल्तसिनको कार्यकालले पनि के देखाउँछ भने, बाह्य शक्तिको प्रभाव वा सल्लाहमा गरिने हतारोपूर्ण राजनीतिक रूपान्तरणले देशको अर्थतन्त्र र साखलाई कसरी कमजोर बनाउन सक्छ।

तसर्थ, कुनै पनि राष्ट्र बाह्य हस्तक्षेपबाट सुरक्षित रहन र आफ्नो स्वतन्त्र अस्तित्व बचाइराख्नका लागि त्यस मुलुकको आन्तरिक राजनीतिक प्रणाली सधै समावेशी, न्यायपूर्ण, आन्तरिक लोकतन्त्रले सुसज्जित र निरन्तर संवादमा आधारित हुनुपर्छ। राजनीतिक दलहरू, शासकहरू र विभिन्न वैचारिक समूहहरूले आफ्ना आन्तरिक समस्याहरू, असमझदारीहरू र सत्ताको व्यवस्थापन देशभित्रैका कानुनी र राजनीतिक संयन्त्रहरूबाटै शान्तिपूर्ण रूपमा खोज्नुपर्छ। राष्ट्रिय सुरक्षा र गुप्तचर निकायहरू केवल बाह्य सीमा सुरक्षामा मात्र नभई देशभित्र हुन सक्ने गुप्तचर घुसपैठ, उच्च पदस्थ अधिकारीहरूको विदेश भ्रमण र तिनीहरूको सम्भावित विचलनप्रति सधै सतर्क र चनाखो रहनुपर्छ। अन्ततः, जनतामा उच्च स्तरको राष्ट्रिय चेतना, देशभक्ति र आन्तरिक एकता हुनु नै संसारका जुनसुकै शक्तिशाली देशका गुप्तचर चक्रव्यूह र हस्तक्षेपकारी रणनीतिहरूलाई परास्त गर्ने सबैभन्दा अचुक र अजेय उपाय हो।

निष्कर्ष तथा सुझाव

अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिको यो अत्यन्तै संवेदनशील र सनसनीपूर्ण घटनाक्रमले के स्पष्ट पार्छ भने, वर्तमान विश्वमा शक्ति राष्ट्रहरू र उनीहरूका अत्याधुनिक गुप्तचर निकायहरू आफ्नो रणनीतिक, आर्थिक र भूराजनीतिक स्वार्थका लागि अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र नैतिकतालाई कुल्चदै कुनै पनि हदसम्म जान सक्छन्। इरान र इजरायलबीच चलिरहेको यो लामो युद्ध, सैन्य आक्रमण र गुप्तचरको खेल केवल ती दुई देशको भूगोलमा मात्र सीमित नरहेर यसले विश्वको समग्र ऊर्जा सुरक्षा, व्यापारिक जलमार्ग र विश्व अर्थतन्त्रलाई नै गम्भीर रूपमा प्रभावित पारेको छ। विशेष गरी हर्मोज क्षेत्रमा भइरहेका सैन्य अवरोध, तेल ट्याङ्करहरू माथिका आक्रमण र टोल असुलीको विवादले गर्दा यस युद्धसँग प्रत्यक्ष सरोकार नभएका नेपाल जस्ता तटस्थ देशका निर्दोष श्रमिकहरूले समेत अनाहकमा ज्यान गुमाउनुपरेको र घाइते हुनुपरेको दुःखद स्थिति सिर्जना भएको छ।

यो जटिल र सङ्कटपूर्ण भूराजनीतिक अवस्थाबाट पार पाउन तथा साना एवं तटस्थ राष्ट्रहरूले आफ्नो हित रक्षा गर्नका लागि देहाय बमोजिमका सुझावहरू कार्यान्वयन गर्नु आवश्यक देखिन्छ:

१. आन्तरिक राजनीतिक सुदृढीकरण र एकता: कुनै पनि मुलुकले बाह्य हस्तक्षेपबाट बच्नका लागि सबैभन्दा पहिले आफ्नो आन्तरिक राजनीतिलाई सन्तुलित र स्थिर राख्नुपर्छ। राज्यले आफ्ना असन्तुष्ट राजनीतिक शक्तिहरू वा लोकप्रिय नेताहरूलाई राजनीतिक प्रक्रियाबाट पूर्ण रूपमा निषेध गर्नुको सट्टा निरन्तर संवाद, आपसी सहमति र लोकतान्त्रिक विधि मार्फत समेटेर राष्ट्रिय मूलधारमा राखिरहनुपर्छ, जसले गर्दा कसैले पनि बाह्य शक्तिको सहारा लिने परिस्थिति बन्न नपाओस्।

२. सुरक्षा र प्रतिगुप्तचर प्रणालीको आधुनिकीकरण: राष्ट्रिय सुरक्षा र गुप्तचर निकायहरूलाई अत्याधुनिक प्रविधि र साधनस्रोतले सम्पन्न बनाइनुपर्छ। देशका उच्च पदस्थ अधिकारीहरू, पूर्वविशिष्ट व्यक्तिहरू र रणनीतिक महत्त्वका व्यक्तित्वहरूको गतिविधि तथा तिनीहरूको वैदेशिक सम्पर्कमाथि सूक्ष्म निगरानी राख्ने प्रतिगुप्तचर प्रणालीलाई अत्यन्त सुदृढ बनाइनुपर्छ, ताकि विदेशी एजेन्टहरूले आन्तरिक सुरक्षा र नीति निर्माणको तहमा घुसपैठ गर्न वा कसैलाई प्रलोभनमा पार्न नसकुन्।

३. कूटनीतिक सक्रियता र अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चको उपयोग: विश्व समुदाय र विशेष गरी नेपाल जस्ता तटस्थ राष्ट्रहरूले अन्तर्राष्ट्रिय जलमार्गहरूको सुरक्षा, श्रम गरिरहेका आफ्ना नागरिकहरूको जीवन रक्षा र विश्व शान्तिका लागि संयुक्त राष्ट्र सङ्घ जस्ता बहुपक्षीय मञ्चहरूमा कूटनीतिक दबाब बढाउनु पर्छ। शक्ति राष्ट्रहरूको स्वार्थको लडाइ र गुप्तचर षड्यन्त्रले साना र विकासोन्मुख देशहरूको अर्थतन्त्र र नागरिकलाई प्रत्यक्ष असर पार्ने हुनाले, सम्प्रभुताको सम्मान, शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व र कूटनीतिक संवादको सिद्धान्तलाई नै अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको मुख्य आधार बनाइनुपर्छ।

प्रकाशित मिति: ३१ असार २०८३, बुधबार