हालका दिनहरूमा नेपाली शेयर बजारमा निरन्तर आएको गिरावट र मन्दीका कारण सर्वसाधारण लगानीकर्ताहरूमा ठूलो निराशा, अनिश्चितता र त्रास फैलिएको छ। बजारमा आफ्नो पोर्टफोलियोको मूल्य दिनप्रतिदिन घट्दै जाँदा धेरैजसो सर्वसाधारणले यसको सम्पूर्ण दोष सरकार, नेपाल राष्ट्र बैंक वा धितोपत्र बोर्ड जस्ता नियामक निकायहरूलाई मात्र दिने गरेको पाइन्छ। तर, शेयर बजारको यो मन्दीलाई केवल देशको आन्तरिक राजनीतिक वातावरण वा सरकारको असफलताको रूपमा मात्र हेर्नु आर्थिक विश्लेषणको दृष्टिले एकाङ्गी र अपूर्ण बुझाइ हुन्छ। बजारमा आउने उतारचढाव, अस्वाभाविक उछाल वा क्र्यासका पछाडि आन्तरिक संरचनात्मक कमजोरी, ठूला लगानीकर्ताको रणनीतिक खेल तथा जटिल विश्वव्यापी परिदृश्यहरू एकीकृत रूपमा जोडिएका हुन्छन्, जसलाई गहन रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।
वास्तवमा, कुनै पनि देशको पूँजी बजार एक अलग टापु वा घेराबन्दीभित्र सञ्चालित हुने क्षेत्र होइन; यो त समग्र विश्व अर्थतन्त्र, भूराजनीतिक द्वन्द्व, नीतिगत संरचना र लगानीकर्ताको सामूहिक मनोविज्ञानको प्रत्यक्ष प्रतिविम्ब हो। जब बजारमा वास्तविक वित्तीय धरातललाई बिर्सेर केवल सट्टाबाजी र अस्वाभाविक माग सिर्जना गरिन्छ, तब त्यसले बजारमा ‘बबल’ सिर्जना गर्छ। यसरी कृत्रिम रूपमा उठाइएको बजार जब आफ्नो वास्तविक मूल्याङ्कनको खोजीमा तल झर्छ, तब त्यसको प्रत्यक्ष मारमा सोझा र अज्ञानी सर्वसाधारण लगानीकर्ताहरू पर्दछन्। तसर्थ, बजारको संकटलाई सही ढङ्गले विश्लेषण गर्नका लागि अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव, ठूला खेलाडीहरूको सट्टाबाजी, प्रविधिको मूल्याङ्कन र नीतिगत स्पष्टतालाई एउटै परिधिभित्र राखेर अध्ययन गर्नुपर्छ।
भूराजनीतिक तनाव, आपूर्ति शृङ्खला र विश्वव्यापी प्रभाव
वर्तमान समयमा विश्व अर्थतन्त्र एउटा ठूलो भूराजनीतिक सङ्क्रमणकाल र शक्ति सन्तुलनको फेरबदलबाट गुजरिरहेको छ। विगतमा एकध्रुवीय मानिएको विश्व व्यवस्था अहिले स्पष्ट रूपमा बहुध्रुवीय व्यवस्थातर्फ मोडिएको छ, जहाँ अमेरिका, चीन र रुस जस्ता प्रमुख शक्ति राष्ट्रहरू बीचको आर्थिक तथा सैन्य प्रतिस्पर्धाले अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र पूँजी प्रवाहमा ठूलो फेरबदल ल्याएको छ। विश्वका विभिन्न भागमा भइरहेका क्षेत्रीय युद्ध र सैन्य द्वन्द्वहरूले विश्वव्यापी आपूर्ति शृङ्खलालाई नराम्ररी प्रभावित पारेका छन्। इन्धन, खाद्यान्न र कच्चा पदार्थको अन्तर्राष्ट्रिय मूल्यवृद्धिले उत्पादनमूलक कम्पनीहरूको उत्पादन लागत बढाएको छ, जसका कारण कम्पनीहरूको खुद नाफामा गिरावट आउनु स्वाभाविक हुन्छ।
यसरी नाफा घटेपछि कम्पनीहरूले शेयरधनीलाई दिने प्रतिफल वा लाभांश घट्छ, जसले गर्दा बजारमा बिक्रेताको चाप बढ्न पुग्छ। अर्कोतर्फ, आपूर्ति शृङ्खलाको अवरोधका कारण विश्वभर फैलिएको महँगी नियन्त्रण गर्न संसारभरिका केन्द्रीय बैंकहरूले बैंक ब्याजदर बढाउने नीति लिएका छन्। जब बैंकको ब्याजदर बढ्छ, बजारमा उपलब्ध पूँजीको तरलता घट्छ र लगानीकर्ताहरू शेयर बजार जस्तो जोखिमयुक्त क्षेत्रबाट पैसा निकालेर सुरक्षित मानिने बैंक निक्षेप वा सरकारी ऋणपत्रतर्फ आकर्षित हुन्छन्। यसरी अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा देखिने राजनीतिक अस्थिरता र आर्थिक मन्दीको त्रासले ठूला संस्थागत लगानीकर्ताहरूलाई सुरक्षित स्थान खोज्न बाध्य बनाउँछ, जसको बाछिटा साना र उदीयमान बजारहरूमा पनि प्रत्यक्ष रूपमा पर्ने गर्छ।
नेपालको शेयर बजार (नेप्से) का कानुनी र नीतिगत अधिकार स्वदेशी निकायमै निहित भए तापनि बाह्य वातावरणको असरबाट यो पूर्ण रूपमा अछूतो रहन सक्दैन। कानुनी रूपमा नेप्सेको नियमन धितोपत्र बोर्ड र नेपाल राष्ट्र बैंकको मौद्रिक नीतिबाट हुन्छ र यहाँ विदेशी सर्वसाधारणलाई सोझै शेयर किनबेच गर्ने अनुमति छैन। तर, नेपाली रुपैयाँको भारतीय रुपैयाँसँगको स्थिर विनिमय दरका कारण भारतीय रिजर्व बैंक र भारतीय शेयर बजारको नीतिगत प्रभाव नेपालमा सीधै हस्तान्तरण हुन्छ। भारतमा ब्याजदर वा महँगी बढ्दा त्यसको दबाब नेपालको मौद्रिक नीतिमा तुरुन्तै पर्न जान्छ, जसले नेप्सेको दिशा तय गर्न ठूलो भूमिका खेल्छ।
यसका साथै, नेपालको बजारमा आउने तरलताको मुख्य स्रोत वैदेशिक रोजगारीबाट आउने रेमिट्यान्स हो, जुन खाडी मुलुक र अन्य देशको आर्थिक स्वास्थ्यसँग जोडिएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा पदार्थको मूल्य बढ्दा नेपालका जलविद्युत्, सिमेन्ट वा छड उद्योगहरूको निर्माण लागत बढेर वित्तीय विवरण बिग्रिन पुग्छ। अर्कोतर्फ, नेप्सेमा सूचीकृत बैंकहरूमा विदेशी संस्थागत साझेदारहरूको उपस्थिति र यी बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूको सञ्चालन र नाफा अन्तर्राष्ट्रिय बजारको अवस्थासँग जोडिएकाले बाह्य अर्थतन्त्रमा आउने सानो धक्काले पनि नेपाली बजारको परिसूचकलाई प्रभावित पारिरहेको हुन्छ।
ठूला लगानीकर्ताको सट्टाबाजी र सर्वसाधारणको जोखिम
शेयर बजारको सबैभन्दा गम्भीर, जटिल र दुखद पक्ष के हो भने, बजारको गति प्रायः सर्वसाधारण लगानीकर्ताको सोझो अपेक्षा वा सोझा सिद्धान्त भन्दा धेरै फरक ढङ्गले सञ्चालित हुन्छ। बजारको उकालो यात्रा सधै कम्पनीको वास्तविक वित्तीय सुधारका कारण मात्र हुँदैन, बरु धेरैजसो अवस्थामा यो ठूला लगानीकर्ता, व्यापारिक घराना र पहुँचवाला समूहहरूको इच्छा, रणनीति र स्वार्थ अनुसार डोर्याइएको हुन्छ। जब कम्पनीको वास्तविक वित्तीय धरातल कमजोर हुन्छ, तर ठूला खेलाडीहरूले बजारमा कृत्रिम माग र वातावरण सिर्जना गर्छन्, तब बजारमा अस्वाभाविक र अनियन्त्रित उछाल आउन थाल्छ।
कम्पनीको आन्तरिक सूचक जस्तै प्रतिशेयर आम्दानी, इक्विटीमा प्रतिफल वा लाभांशको घोषणाले प्रारम्भिक रूपमा सकारात्मक वातावरण बनाए तापनि यसलाई सट्टाबाजीको मुख्य हतियार बनाइन्छ। बैंकको ब्याजदर घट्दा वा नेपाल राष्ट्र बैंकले शेयर धितो कर्जामा लचिलो नीति लिदा बजारमा सस्तो पूँजीको प्रवाह बढ्छ। यस्तो अवसरको फाइदा उठाउँदै ठूला लगानीकर्ताहरूले बजारमा उपलब्ध कम आपूर्ति भएका कम्पनीका शेयरहरूलाई गोप्य रूपमा कब्जा गर्छन्। त्यसपछि, विभिन्न मिडिया, सामाजिक सञ्जाल र गलत हल्लाको सहारा लिएर ती कम्पनीहरूको मूल्य अस्वाभाविक रूपमा माथि पुर्याइन्छ, जसलाई सामान्य भाषामा ‘पम्प एण्ड डम्प’ भनिन्छ।
जब कुनै कमजोर कम्पनीको मूल्य केवल सट्टाबाजीका भरमा सयौ प्रतिशत माथि पुग्छ, तब बजारमा ‘छुट्ने डर’ अर्थात् FOMO (Fear of Missing Out) को मनोविज्ञान सिर्जना हुन्छ। यसै मनोविज्ञानको पासोमा परेर आधारभूत विश्लेषण गर्न नजान्ने साना तथा सर्वसाधारण लगानीकर्ताहरू उच्च मूल्यमा शेयर किन्न तँछाडमछाड गर्छन्। ठीक यही समयमा, बजारलाई माथि लैजाने ठूला खेलाडी र सिन्डिकेट समूहहरूले माथिल्लो विन्दुमा पुगेर आफ्नो शेयर सर्वसाधारणलाई बिक्री गर्दै नाफा सुरक्षित गर्छन् र सुटुक्क बजारबाट बाहिरिन्छन्। ठूला लगानीकर्ता बाहिरिनासाथ बजारमा शेयरको आपूर्ति ह्वात्तै बढ्छ र किन्ने मानिसहरूको अभाव हुन्छ।
परिणामस्वरूप, वास्तविक नाफा, उत्पादन वा लाभांश दिने क्षमता नभएका ती कम्पनीहरूको मूल्य तासको पत्ता जस्तै ढल्न थाल्छ। यसरी कृत्रिम रूपमा उठाइएको बजार जब आफ्नो वास्तविक धरातलमा झर्छ, तब त्यसको सम्पूर्ण क्षति उच्च मूल्यमा शेयर खरिद गरेका सोझा सर्वसाधारण लगानीकर्ताले व्यहोर्नुपर्छ। धेरैजसो सर्वसाधारणले ऋण लिएर वा आफ्नो जीवनभरको बचत रकम यस्ता अस्वाभाविक रूपमा बढाएका कम्पनीहरूमा लगाएका हुन्छन्, जुन बजार क्र्यास हुँदा क्षणभरमै स्वाहा हुन्छ। ठूला लगानीकर्ताको यो नियोजित सट्टाबाजी र वित्तीय चक्रको अज्ञानताका कारण सर्वसाधारण लगानीकर्ताहरू सधै मारमा पर्ने गरेका छन्।
अति-मूल्याङ्कन, ‘बबल’ र प्रविधि: इलोन मस्कको उदाहरण
कम्पनीको शेयर मूल्य कसरी त्यसको वास्तविक धरातल भन्दा धेरै माथि पुग्छ र वास्तविकता तर्फ फर्किदा कसरी क्र्यास हुन्छ भन्ने कुरालाई विश्वविख्यात उद्यमी इलोन मस्क र उनका प्रविधि कम्पनीहरूको उदाहरणबाट प्रस्टसँग बुझ्न सकिन्छ। मस्कको नेतृत्वमा रहेको विद्युतीय गाडी निर्माता कम्पनी टेस्लाको शेयर मूल्य कुनै समय यति धेरै माथि पुग्यो कि यसको कुल बजार मूल्याङ्कन विश्वका शीर्ष १० परम्परागत गाडी निर्माता कम्पनीहरू – जस्तै टोयोटा, फोर्ड, जनरल मोटर्स आदिको कुल मूल्य भन्दा पनि बढी भयो। यो अस्वाभाविक मूल्याङ्कन कम्पनीको तत्कालीन नाफा वा गाडी बिक्रीको सङ्ख्यामा आधारित थिएन, बरु यो त मस्कको व्यक्तित्व, भविष्यको उच्च अपेक्षा र लगानीकर्ताको भावावेशमा आधारित थियो।
तर, जब बजारमा वास्तविक व्यावसायिक चुनौतीहरू देखा पर्न थाले, तब स्थिति पूर्ण रूपमा बदलियो। विश्वव्यापी आपूर्ति शृङ्खलामा अवरोध आउनु, कच्चा पदार्थको मूल्य बढ्नु, अन्य प्रतिस्पर्धी कम्पनीहरूले विद्युतीय गाडी बनाउन थाल्नु र उत्पादित गाडीको बिक्री लक्ष्य पूरा नहुनु जस्ता कारणहरूले गर्दा टेस्लाको शेयरमा पटक-पटक ५० प्रतिशत भन्दा बढीको व्यापक गिरावट आयो। मस्कका नयाँ प्रविधि, ब्याट्री उत्पादन वा पूर्ण स्वचालित गाडीका घोषणाहरूले क्षणिक रूपमा मूल्य बढाए तापनि, अन्ततः कम्पनीले कमाएको वास्तविक नाफा र गाडी बिक्रीको तथ्याङ्कले नै शेयरको वास्तविक मूल्य निर्धारण गर्यो। यस उदाहरणले शेयर बजारको एउटा शाश्वत नियमलाई पुष्टि गर्छ: भविष्यको सम्भावनाका नाममा जब कम्पनीको मूल्य वास्तविक धरातल भन्दा धेरै माथि लगिन्छ, तब त्यहाँ ‘बबल’ सिर्जना हुन्छ।
नेपालको बजारमा पनि इलोन मस्कका कम्पनीहरूमा जस्तै अति-मूल्याङ्कनको ठूलो समस्या देखिने गरेको छ। खासगरी जलविद्युत्, वित्त र प्रविधि क्षेत्रका कतिपय कम्पनीहरूको शेयर मूल्य उनीहरूको चुक्ता पूँजी, नाफा वा सम्पत्तिको तुलनामा सयौ गुणा माथि पुर्याइएको पाइन्छ। धेरैजसो निर्माणाधीन जलविद्युत् कम्पनीहरू, जसको आम्दानी सुरु हुन अझै वर्षौ बाँकी छ वा जसको ऋणको भार उच्च छ, तिनको मूल्य पनि बजारको सट्टाबाजीका आधारमा अत्यधिक बढाउने गरिन्छ। लगानीकर्ताहरूले कम्पनीको वित्तीय विवरण वा प्रतिशेयर नेटवर्थ नहेरी केवल अरूको देखासिकीमा उच्च मूल्य तिर्न तयार हुन्छन्, जसले आन्तरिक बजारमा पनि बबल निर्माण गर्छ।
तर, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा इलोन मस्कका कम्पनीहरूले व्यहोरेको मूल्य समायोजन जस्तै, नेपाली बजारमा पनि अति-मूल्याङ्कन गरिएका शेयरहरू ढिलो-चाडो आफ्नो वास्तविक वित्तीय धरातलमा झर्नै पर्छ। जब बजारले आफ्नो वास्तविक मूल्य खोज्न थाल्छ, तब काल्पनिक अपेक्षाका आधारमा बढेका शेयरहरूको मूल्य तीव्र गतिमा क्र्यास हुन्छ। प्रविधि र नवप्रवर्तनले बजारमा नयाँ उत्साह सिर्जना गरे तापनि कुनै पनि कम्पनीको मूल्य सधैका लागि हावामा अडिन सक्दैन। अन्ततः, बजार जतिसुकै माथि पुगे पनि यसको स्थायित्व कम्पनीको वास्तविक व्यावसायिक सफलता, नगद प्रवाह र नाफा कमाउने क्षमतामा नै निर्भर हुन्छ।
शेयर मूल्य घट्नु वा क्र्यास हुनुका बहुआयामिक कारणहरू
शेयर बजारमा निरन्तर गिरावट आउनु वा बजार क्र्यास हुनुका पछाडि कुनै एउटा मात्र कारक जिम्मेवार हुँदैन, बरु यो आन्तरिक वित्तीय कमजोरी, मौद्रिक कडापन, अत्यधिक आपूर्ति र मनोवैज्ञानिक त्रासको संयुक्त परिणाम हो। पहिलो मुख्य कारण कम्पनीहरूको आन्तरिक वित्तीय अवस्था बिग्रिनु हो। जब कम्पनीको खुद नाफा घट्छ, ऋणको ब्याज भार बढ्छ, वा खराब कर्जा वृद्धि हुन्छ, तब कम्पनीले लाभांश नदिने वा घटाउने घोषणा गर्छ। त्रैमासिक वित्तीय विवरणमा प्रतिशेयर आम्दानी बिग्रिएको देखिनासाथ लगानीकर्ताहरूले उक्त शेयर बेचेर बाहिरिने हतारो गर्छन्, जसले गर्दा बिक्री चाप बढेर मूल्य तीव्र रूपमा घट्छ।
दोस्रो मुख्य कारण मौद्रिक नीति, ब्याजदर र तरलताको अवस्था हो। जब बैंकिङ प्रणालीमा लगानीयोग्य रकमको कमी हुन्छ र बैंकहरूले निक्षेपको ब्याजदर बढाउँछन्, तब बजारबाट पूँजी बाहिरिन थाल्छ। यसका साथै, केन्द्रीय बैंकले शेयर धितो कर्जामा व्यक्तिगत वा संस्थागत सीमा तोक्ने, जोखिम भार बढाउने वा कर्जा भुक्तानीका लागि दबाब दिने नीति लिदा बजारमा भारी गिरावट आउँछ। यस्तो अवस्थामा शेयरको मूल्य घट्दै जाँदा बैंकहरूले लगानीकर्तालाई थप धितो राख्न वा शेयर बेचेर ऋण चुक्ता गर्न ‘मार्जिन कल’ गर्छन्। मार्जिन कलका कारण बजारमा जबर्जस्ती शेयर बिक्री हुनु पर्दा बिक्री चाप अझ बढेर बजार क्र्यासको स्थितिमा पुग्छ।
तेस्रो कारण बजारमा शेयरको अत्यधिक आपूर्ति र नियमनकारी परिवर्तनहरू हुन्। बजारको पूँजी सोस्ने गरी लगातार नयाँ IPO हरू आउनु, कम्पनीहरूले अस्वाभाविक रूपमा हकप्रद शेयर जारी गर्नु र संस्थापक वा प्रमोटर शेयरको लक-इन अवधि समाप्त भई बजारमा बिक्रीका लागि आउनुले शेयरको सङ्ख्या ह्वात्तै बढाउँछ। जब किन्ने पूँजी स्थिर रहन्छ तर बिक्रीका लागि उपलब्ध शेयरको सङ्ख्या दोब्बर हुन्छ, तब मूल्य घट्नु अनिवार्य हुन्छ। यसबाहेक, पूँजीगत लाभकरमा वृद्धि, राजनीतिक अस्थिरता, सञ्चालकहरू बीचको आन्तरिक विवाद, वित्तीय घोटाला वा नियामक निकायले लाइसेन्स निलम्बन गर्दा पनि सम्बन्धित कम्पनी र समग्र क्षेत्रको शेयर मूल्य खस्कन्छ।
चौथो र सबैभन्दा खतरनाक कारण लगानीकर्ताको अत्तालिने मानसिकता र प्राविधिक ब्रेकडाउन हो। जब बजार घट्न थाल्छ, तब ‘अझै घट्छ र भएको पूँजी पनि सिद्धिन्छ’ भन्ने डरले लगानीकर्ताहरू घाटामै भए पनि शेयर बेचेर भागाभाग गर्छन्। यसरी फैलाइने नकारात्मक हल्ला र डरले बजारमा बिक्रीको बाढी ल्याउँछ। प्राविधिक विश्लेषण अनुसार ‘सपोर्ट लेभल’ तोडिएर ‘सेल सिग्नल’ देखिदा प्राविधिक विश्लेषकहरूले पनि एकैपटक शेयर बिक्री बढाउँछन्। यी सबै आन्तरिक, कानुनी, मौद्रिक र मनोवैज्ञानिक कारणहरू एकैपटक सक्रिय हुँदा शेयर बजारमा ठूलो मन्दी वा क्र्यासको परिस्थिति निर्माण हुन्छ।
सरकारको भूमिका र लगानीकर्ताका लागि मार्गनिर्देशन
शेयर बजारमा मन्दी वा संकट आउँदा सर्वसाधारण लगानीकर्ताहरूले सम्पूर्ण दोष सरकार र नियामक निकायहरूलाई दिने परिपाटी व्यापक छ। नीति निर्माताहरूले बजार धराशायी बनाएको वा शेयर बजार विरोधी कदम चालेको आरोप लगाउँदै सडक आन्दोलन गर्नेसम्मका गतिविधिहरू हुने गरेका छन्। तर, आधुनिक अर्थतन्त्रमा सरकार वा केन्द्रीय बैंकको मुख्य भूमिका शेयर बजारको सूचकाङ्कलाई कृत्रिम रूपमा बढाउनु, घटाउनु वा निश्चित विन्दुमा अड्याएर राख्नु होइन। सरकार र नियामक निकायको प्राथमिक जिम्मेवारी भनेको बजारमा वित्तीय पारदर्शिता कायम गर्नु, गैरकानुनी सट्टाबाजी, भित्री कारोबार र बजार तोडमरोडलाई रोक्नु हो।
यदि केन्द्रीय बैंकले देशको समग्र आर्थिक स्थायित्व, विदेशी विनिमय सञ्चिति र बैंकिङ क्षेत्रको जोखिमलाई ध्यानमा राखेर कर्जा प्रवाहमा केही नियमन गर्छ भने, त्यसलाई केवल शेयर बजार घटाउने नियतका रूपमा हेर्नु गलत हुन्छ। यद्यपि, सरकार र नियामक निकायहरू नीतिगत स्थायित्वका मामलामा चुकेका भने पक्कै छन्। समय-समयमा परिवर्तन भइरहने कर्जा नीतिको सीमा, अपारदर्शी नियमहरू र करका दरहरूमा गरिने फेरबदलले लगानीकर्तामा अन्योल र अविश्वास सिर्जना गर्छ। जब नीतिहरू अनुमानयोग्य हुँदैनन्, तब दीर्घकालीन र संस्थागत लगानीकर्ताहरू बजारबाट टाढा रहन्छन्, जसले आन्तरिक बजारको अस्थिरतालाई अझ बढाउँछ।
अर्कोतर्फ, सर्वसाधारण लगानीकर्ताहरूले पनि आफ्ना सबै घाटाको दोष सरकारलाई दिने गैर-व्यावसायिक सोच छाड्नुपर्छ। शेयर बजारमा गरिने लगानी पूर्ण रूपमा व्यक्तिगत जोखिममा आधारित हुन्छ; बजार बढ्दा हुने नाफा आफैले लिने र घट्दा सरकारले रक्षा गरिदिनुपर्छ भन्ने सोच पूँजीवादी बजारको सिद्धान्त विपरीत हो। वर्तमान संकटपूर्ण अवस्थामा सर्वसाधारण लगानीकर्ताहरूले हल्लाको भरमा नभई अत्यन्तै संयमित र विवेकपूर्ण भएर निर्णय लिनु अत्यावश्यक छ। हतास भएर घाटामा शेयर बेच्ने वा बिना अध्ययन सट्टाबाजहरूले उचालेका कम्पनीहरूमा थप लगानी गर्ने दुवै व्यवहारले ठूलो वित्तीय क्षति पुर्याउँछ।
दीर्घकालीन सफलताका लागि लगानीकर्ताले आफूले लगानी गर्न चाहेको कम्पनीको वित्तीय विवरण, व्यवस्थापनको इतिहास, नाफाको निरन्तरता र ऋणको अवस्था जस्ता मौलिक पक्षहरूको गहन अध्ययन गर्नुपर्छ। लगानीलाई सधै विविधीकृत बनाउनु जोखिम व्यवस्थापनको उत्तम उपाय हो – आफ्नो सबै पूँजी एउटै क्षेत्र वा कम्पनीमा नलगाई विभिन्न सुरक्षित क्षेत्रमा बाँड्नुपर्छ। यसका साथै, शेयर बजारमा लगानी गर्दा ऋण लिएर वा छोटो समयमा चाहिने पारिवारिक रकम लगाउनु हुँदैन। केवल आफ्नो अतिरिक्त र दीर्घकालसम्म होल्ड गर्न सकिने बचत रकम मात्र बजारमा लगाउनाले बजार घट्दा पनि मानसिक तनाव र ठूलो वित्तीय क्षतिबाट जोगिन सकिन्छ।
निष्कर्ष
शेयर बजारमा आउने मन्दी, उतारचढाव वा क्र्यास कुनै अनौठो वा अनपेक्षित घटना होइन; यो त समग्र आर्थिक चक्रको एउटा स्वाभाविक, अनिवार्य र नियमित हिस्सा हो। विश्वव्यापी भूराजनीतिक परिवर्तन, आपूर्ति शृङ्खलाको अवरोध, महँगी, ब्याजदरको प्रभाव र आन्तरिक रूपमा ठूला लगानीकर्ताहरूले सिर्जना गरेको सट्टाबाजीका कारण बजारमा यस्ता ठूला संकटहरू आइरहन्छन्। अस्वाभाविक रूपमा उठाइएको बजार वास्तविकतातर्फ फर्कदा कमजोर र सट्टाबाजीमा आधारित लगानीकर्ताहरू बाहिरिए पनि, यसले अध्ययनशील र धैर्यवान् लगानीकर्ताका लागि भने सस्ता मूल्यमा राम्रा र सुदृढ कम्पनीका शेयर खरिद गर्ने सुनौलो अवसर पनि ल्याउँछ।
तसर्थ, मन्दीको समयमा अत्तालिएर सरकार वा नीतिलाई मात्र दोष दिनुको साटो बजारको वास्तविक गहिराइ र विश्वव्यापी परिदृश्यलाई बुझ्नु नै वस्तुनिष्ठ र बुद्धिमानी निर्णय हुन्छ। सरकारले दीर्घकालीन नीतिगत स्थायित्व कायम गर्ने, नियामक निकायले बजारका म्यानुपुलेटरहरूलाई कडा कारबाही गर्ने र लगानीकर्ता स्वयं वित्तीय साक्षरता अभिवृद्धि गर्दै अनुशासित लगानीतर्फ मोडिने हो भने, नेपाली शेयर बजारले वर्तमान संकटलाई पार गर्दै भविष्यमा थप सुदृढ, परिपक्व र सुरक्षित रूप लिने निश्चित छ।
प्रकाशित मिति: १० श्रावण २०८३, आइतबार
प्रतिक्रिया