सन् २०२६ को मार्च महिना मध्यपूर्वका लागि अत्यन्तै घातक साबित भइरहेको छ। हालैका दिनमा अमेरिका र इजरायलले इरानको नातान्ज (Natanz) आणविक संवर्द्धन केन्द्रमा पुनः आक्रमण गरेपछि यो युद्धले नयाँ र भयानक मोड लिएको छ। नातान्ज इरानको सबैभन्दा संवेदनशील आणविक स्थल मानिन्छ, जहाँ भूमिगत सेन्ट्रीफ्यूजहरू मार्फत युरेनियम संवर्द्धन गर्ने गरिन्छ। यस अघि पनि पटक-पटक निशानामा परेको यो स्थलमा भएको पछिल्लो प्रहारले इरानलाई रक्षात्मक अवस्थाबाट आक्रामक रणनीतिमा जान बाध्य तुल्याएको छ। इरानको आणविक ऊर्जा संगठनले यस आक्रमणलाई ‘आपराधिक कार्य’ को संज्ञा दिदै यसले अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको धज्जी उडाएको आरोप लगाएको छ। यो आक्रमणले इरानको आणविक कार्यक्रमलाई ठुलो धक्का पुर्याएको मात्र छैन, बरु क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलनलाई पूर्ण रूपमा खल्बल्याइदिएको छ।
नातान्जमा भएको आक्रमणको केही घण्टा भित्रै इरानले इजरायललाई स्पष्ट र कडा सन्देश दिने गरी प्रत्याक्रमण गर्यो। इरानले इजरायलको नेगेभ मरुभूमिमा रहेको डिमोना (Dimona) आणविक अनुसन्धान केन्द्र नजिकै शक्तिशाली ब्यालेस्टिक मिसाइलहरू प्रहार गरेको छ। डिमोनालाई इजरायलको अघोषित आणविक हतियार भण्डारको रूपमा लिइन्छ, त्यसैले यस क्षेत्रमा भएको आक्रमणले इजरायलको सुरक्षा संयन्त्र माथि ठुलो प्रश्न चिह्न खडा गरिदिएको छ। इरानी सञ्चार माध्यमहरूका अनुसार यो आक्रमण नातान्जको बदला लिनका लागि गरिएको ‘न्युक्लियर टेस्ट’ मात्र नभई इजरायललाई उसको सबै भन्दा संवेदनशील अङ्गमा प्रहार गर्न सकिन्छ भन्ने चेतावनी पनि हो। यो घटनाले पहिलो पटक आणविक पूर्वाधारहरूलाई युद्धको प्रत्यक्ष रणभूमि बनाएको छ, जसले विश्व समुदायलाई निकै चिन्तित तुल्याएको छ।
डिमोना र अराद सहरहरूमा भएका यी मिसाइल आक्रमणहरूमा परी १८० भन्दा बढी मानिस घाइते भएको रिपोर्टहरू सार्वजनिक भएका छन्। इजरायलको वायु रक्षा प्रणाली (Iron Dome र अन्य) ले धेरैजसो मिसाइलहरू रोक्ने प्रयास गरे पनि डिमोनाको आवासीय क्षेत्रमा सिधा प्रहार भएको इजरायली सेनाले स्वीकार गरेको छ। प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहुले यसलाई इजरायलका लागि ‘कठिन रात’ भन्दै इरानले नागरिक क्षेत्रलाई लक्षित गरी आम नरसंहारको प्रयास गरेको आरोप लगाएका छन्। घाइतेहरू मध्ये धेरैको अवस्था गम्भीर छ र यसले इजरायली जनतामा त्रास फैलाएको छ। इजरायलले अब आफ्नो प्रतिरक्षा रणनीतिमा व्यापक परिवर्तन गर्ने र इरान भित्र अझ कडा सैन्य कारबाही गर्ने तयारी गरिरहेको बुझिएको छ, जसले तनावलाई थप उचाइमा पुर्याउने निश्चित छ।
यसैबीच, अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानलाई ४८ घण्टाको कडा अल्टिमेटम दिएका छन्। ट्रम्पले इरानलाई विश्वको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण तेल मार्ग ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ (Strait of Hormuz) पूर्ण रूपमा खुला गर्न चेतावनी दिएका छन्। यदि तोकिएको समय भित्र इरानले यो जलमार्गबाट अवरोध नहटाएमा अमेरिकाले इरानको राष्ट्रिय विद्युत ग्रिड (Power Grid) लाई टुक्रा-टुक्रा पार्ने गरी बमबारी गर्ने धम्की दिएको छ। ट्रम्पले सामाजिक सञ्जाल मार्फत “इरानको सबैभन्दा ठुलो पावर प्लान्टबाट सुरु गरी सबै ऊर्जा पूर्वाधारहरू ध्वस्त पारिनेछ” भनी घोषणा गरेका छन्। यो चेतावनीले इरानको अर्थव्यवस्था र जनजीवनलाई पूर्ण रूपमा ठप्प पार्ने जोखिम बढाएको छ।अमेरिकाको यो कदमले युद्धलाई केवल सैन्य मुठभेडमा मात्र सीमित नराखी ‘आर्थिक र ऊर्जा युद्ध’ मा परिणत गरिदिएको छ।
स्ट्रेट अफ हर्मुजको बन्दले विश्व बजारमा तेल र प्राकृतिक ग्यासको मूल्यमा तीव्र वृद्धि भएको छ। विश्वको झन्डै २० प्रतिशत तेल आपूर्ति यही मार्गबाट हुने हुनाले यसको अवरोधले विश्वव्यापी मुद्रास्फीति र आर्थिक मन्दीको खतरा निम्त्याएको छ। ट्रम्प प्रशासन माथि तेलको मूल्य घटाउन र आपूर्ति सहज बनाउन ठुलो दबाब छ, जसका कारण उनले सैन्य बल प्रयोग गर्ने अन्तिम विकल्प रोजेका देखिन्छन्। तर इरानले पनि ट्रम्पको चेतावनीको जवाफमा यदि आफ्नो ऊर्जा पूर्वाधारमा आक्रमण भएमा यस क्षेत्रमा रहेका सबै अमेरिकी सैन्य अड्डा र सहयोगी राष्ट्रका ऊर्जा केन्द्रहरूमा आक्रमण गर्ने चेतावनी दिएको छ। यसले साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स र कतार जस्ता देशहरूलाई पनि युद्धको रापमा तान्ने जोखिम बढाएको छ।
मध्यपूर्वको यो सङ्कट अब इजरायल र इरान बीचको द्वन्द्व मात्र रहेन, यसले पूर्ण स्तरको क्षेत्रीय युद्धको रूप लिइरहेको छ। इरानले आफ्ना प्रोक्सी समूहहरू (हिजबुल्लाह, हुथी विद्रोही) मार्फत इजरायल र अमेरिकी स्वार्थहरू माथि चौतर्फी हमला तीव्र पारेको छ। अर्कोतर्फ, इजरायलले तेहरानको मालेक अश्टर युनिभर्सिटी जस्ता अनुसन्धान केन्द्रहरूमा आक्रमण गरी इरानको सैन्य विकास क्षमतालाई कमजोर पार्ने रणनीति लिएको छ। दुवै पक्ष पछि हट्ने मुडमा नदेखिएकाले यो युद्ध ‘अन्तिम निर्णायक मोड’ तिर अघि बढेको विश्लेषकहरूको ठम्याइ छ। यो सङ्कटले गर्दा लाखौ मानिसहरूको विस्थापन हुने र मानवीय सङ्कट उत्पन्न हुने खतरा बढ्दै गएको छ, जसप्रति संयुक्त राष्ट्र संघले समेत गम्भीर चासो व्यक्त गरेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय परमाणु ऊर्जा एजेन्सी (IAEA) का प्रमुख राफेल ग्रोसीले दुवै पक्षलाई आणविक संयम अपनाउन बारम्बार आह्वान गरेका छन्। आणविक स्थलहरू नजिक हुने सैन्य गतिविधिले कुनै पनि बेला ठुलो रेडियोधर्मी चुहावट वा आणविक दुर्घटना निम्त्याउन सक्छ, जसको असर कयौ पुस्तासम्म रहन सक्छ। नातान्ज र डिमोना दुवै क्षेत्रमा भएका आक्रमणले आणविक सुरक्षाको विश्वव्यापी मापदण्डलाई चुनौती दिएको छ। ग्रोसीले सैन्य तनावका कारण आणविक दुर्घटना हुनु भनेको सम्पूर्ण मानव सभ्यताका लागि आत्मघाती हुने चेतावनी दिएका छन्। तर, युद्धको उन्मादमा रहेका पक्षहरूले यी प्राविधिक र मानवीय चेतावनीहरूलाई बेवास्ता गरिरहेका छन्, जसले गर्दा विश्व एक अनिश्चित र खतरनाक भविष्यतर्फ धकेलिरहेको छ।
भारत लगायत दक्षिण एसियाली राष्ट्रहरूमा पनि यस युद्धको सिधा असर पर्ने देखिएको छ। खाडी मुलुकहरूमा कार्यरत लाखौ नेपाली र भारतीय कामदारहरूको सुरक्षा अहिले मुख्य चिन्ताको विषय बनेको छ। यदि इरानले खाडीका अन्य देशहरूमा पनि आक्रमण सुरु गरेमा त्यहाँ रहेका आप्रवासीहरूको उद्धार कार्य निकै चुनौतीपूर्ण हुनेछ। साथै, इन्धनको मूल्य वृद्धिले नेपाल जस्तो आयातमा आधारित अर्थतन्त्र भएका देशहरूमा महँगी र आर्थिक अस्थिरता निम्त्याउनेछ। भू-राजनीतिक रूपमा पनि नेपाल र भारतले आफ्नो तटस्थता कायम राख्दै नागरिकको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न कूटनीतिक पहल गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। यो युद्धले विश्वलाई ध्रुवीकरण मात्र गरेको छैन, बरु विकासोन्मुख देशहरूको भविष्यलाई पनि जोखिममा पारेको छ।
अहिले विश्वको ध्यान ४८ घण्टाको यो ‘काउन्टडाउन’ मा केन्द्रित छ। यदि कूटनीतिक प्रयासहरू सफल भएनन् र इरानले हर्मुज जलमार्ग खोलेन भने, अमेरिकाको सम्भावित हवाई आक्रमणले इरानलाई अन्धकारमा धकेल्नेछ। बदलामा इरानले गर्ने प्रत्याक्रमणले सम्पूर्ण मध्यपूर्वलाई आगोको ज्वालामा झोस्न सक्छ। कतिपयले यसलाई ‘तेस्रो विश्वयुद्ध’ को प्रारम्भिक चरणको रूपमा पनि चित्रण गर्न थालेका छन्। अबको केही दिनले नै यो सङ्कट समाधानतर्फ जान्छ कि विनाशकारी महायुद्धतर्फ, त्यसको फैसला गर्नेछ। विश्वका शक्ति राष्ट्रहरूले अब केवल आफ्नो स्वार्थ मात्र नहेरी विश्व शान्तिका लागि ठोस कदम चाल्नुपर्ने बेला आएको छ, अन्यथा यो ‘न्युक्लियर स्ट्रेस-टेस्ट’ मानवताका लागि महँगो साबित हुनेछ।
निष्कर्षमा, मध्यपूर्वको यो अवस्था अत्यन्तै तरल र संवेदनशील छ। एकातिर आणविक हतियारको धम्की र अर्कोतिर ऊर्जा संकटको डरले विश्वलाई नै बन्धक बनाएको छ। इरानको प्रतिरोध क्षमता र अमेरिका-इजरायलको सैन्य श्रेष्ठता बीचको यो टकरावले कुनै पनि बेला सीमा नाघ्न सक्छ। ४८ घण्टाको यो समय सीमा केवल इरानका लागि मात्र होइन, बरु विश्व शान्तिका लागि पनि एउटा अग्निपरीक्षा हो। युद्धले कसैको पनि भलो नगर्ने कुरा विगतका इतिहासले देखाएका छन्, तर वर्तमानका शासकहरूले त्यो पाठ सिकेका छन् कि छैनन् भन्ने कुरा अबको केही घण्टामा स्पष्ट हुनेछ। यो युद्धको सबैभन्दा खराब चरण सुरु भइसकेको छ र यसबाट बच्ने एक मात्र उपाय भनेको इमानदार कूटनीति र तत्कालको युद्धविराम नै हो।
प्रकाशित मिति: ८ चैत्र २०८२, आइतबार
प्रतिक्रिया