सद्भाव र विवेकको आह्वान

गिद्धको बच्चाले भन्यो – “आज मलाई मान्छेको मासु खान मन लागेको छ।” गिद्धले “हुन्छ” भन्दै पहिले सुँगुर र पछि गाईको मासु ल्यायो। बच्चाले मान्छेकै मासु मागेपछि गिद्धले सुँगुरको मासु मस्जिद र गाईको मासु मन्दिर छेउ फ्याँकिदियो। त्यसपछि सुरु भएको धार्मिक दङ्गाबाट मरेका मान्छेको मासु खाँदै गिद्धले भन्यो – “धुर्तहरूले फैलाएको ‘धर्म’ नामको भाइरसका कारण मान्छे मर्न-मार्न तयार हुन्छन्।”

यस कथाले उजागर गरेको तीतो सत्यझै समाजमा धर्मका नाममा विद्वेष फैलाएर आफ्नो स्वार्थ सिद्ध गर्ने षड्यन्त्रकारी तत्त्वहरू नै खास ‘गिद्ध’ हुन्। मानव चेतना, सहअस्तित्व र भाइचारा भन्दा ठूलो कुनै धर्म हुँदैन। नेपाल लामो समयदेखि सामाजिक सद्भाव, धार्मिक सहिष्णुता र विविधतामा एकता बोकेको देश भए तापनि पछिल्लो समय सीमित राजनीतिक तथा स्वार्थ समूहहरूले धर्मलाई बहस र ध्रुवीकरणको हतियार बनाउन खोजिरहेका छन्।

धार्मिक हिंसा र साम्प्रदायिक दङ्गाले कहिल्यै कसैको भलो गर्दैन; यसले हाम्रै दाजुभाइ, समाज र राष्ट्रलाई अपूरणीय मानवीय तथा भौतिक क्षति पुर्‍याउँछ। कुनै पनि धर्मले मानिस-मानिस बीच घृणा र हिंसा सिकाउँदैन। त्यसैले बाह्य एजेन्डा वा आन्तरिक उक्साहटको पछि नलागी आफ्नो विवेक प्रयोग गर्नु, षड्यन्त्रकारी प्रवृत्तिलाई परास्त गर्नु र गाउँबस्तीमा प्रेम तथा सहिष्णुता जोगाउनु आज प्रत्येक नेपाली नागरिकको प्राथमिक कर्तव्य बनेको छ।

दङ्गाका कारण र राज्यको असफलता

नेपालमा पछिल्लो समय देखिन थालेको साम्प्रदायिक तनाव र झडपका पछाडि राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक र स्वार्थगत कारणहरू जेलिएका छन्। राजनीतिक वृत्तमा चुनाव जित्न वा आफ्नो जनाधार जोगाउन धर्मका नाममा भोटबैंकको राजनीति गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ। यसका साथै सीमावर्ती क्षेत्रको भू-राजनीतिक प्रभाव र कमजोर कानून कार्यान्वयनले गर्दा घृणास्पद अभिव्यक्ति दिनेहरू उम्किने वातावरण बनेको छ। सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग गरी असत्य र भ्रामक सूचना फैलाउनु, शिक्षा र चेतनाको कमी हुनु, तथा फरक समुदायबीच निरन्तर संवाद नहुनुले साना विवादलाई पनि ठूलो रूप दिने गरेको छ।

आर्थिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा युवा बेरोजगारी र निराशाको फाइदा उठाउँदै कट्टरपन्थी समूहहरूले युवालाई उक्साउने गरेका छन्। स्थानीय स्रोत-साधनको स्वामित्वलाई लिएर हुने प्रतिस्पर्धा र आर्थिक असमानताको जनआक्रोशलाई धार्मिक दिशातिर मोड्ने प्रयास पनि गरिन्छ। सांस्कृतिक रूपमा अनियन्त्रित धर्मान्तरणको भय, आफ्नो धर्मलाई मात्र श्रेष्ठ मान्ने अतिवाद र धार्मिक जुलुसहरूमा गरिने उत्तेजक प्रदर्शनले अविश्वास बढाएको छ। यसका साथै आपराधिक तत्त्वहरूले व्यक्तिगत लाभ लिन वा सुशासन र विकासका मूल मुद्दाबाट ध्यान पन्छाउन यस्ता अशान्ति सिर्जना गराउने गरेका छन्।

सुरुमा सानो ठाउँ वा जुलुसबाट सुरु भएको घटना नियन्त्रण बाहिर जानुमा राज्यका निकायहरूको असफलता उत्तिकै जिम्मेवार छ। सरकार र राजनीतिक नेतृत्वमा भोट बैंक बिग्रने डरले दृढ निर्णय लिने राजनीतिक इच्छाशक्तिको कमी देखिन्छ। स्थानीय जनप्रतिनिधिहरूले समयमै संवाद गराउनुको सट्टा राजनीतिक लाभ खोज्नु र सुरक्षा निकायहरूमा पूर्वतयारी, दङ्गा नियन्त्रणका आधुनिक उपकरण तथा स्पष्ट कार्यविधिको कमी हुनुले स्थिति थप बिग्रन्छ। राष्ट्रिय गुप्तचर संयन्त्रले पूर्वसूचना सङ्कलन गर्न नसक्नु र सूचनाको विश्लेषण गरी कार्यस्थलमा पठाउन ढिलाइ गर्नु अर्को मुख्य कमजोरी हो।

नागरिक समाजका अगुवाहरू समयमै मध्यस्थता गर्न अघि नसर्नु र मिडियाले सत्यता जाँच नगरी टीआरपी वा भ्युजको होडमा सनसनीपूर्ण समाचार सम्प्रेषण गर्नुले आगोमा घिउ थप्ने काम गर्छ। सामाजिक सञ्जालमा छरिएका भ्रामक भिडियो र अफवाहहरू तीव्र गतिमा फैलिदा त्यसले ‘डोमिनो इफेक्ट’ सिर्जना गर्छ। एउटा जिल्लाको घटनाको प्रतिक्रिया स्वरूप अर्को क्षेत्रमा प्रतिशोधको भावना जाग्दा साम्प्रदायिक दङ्गा अन्य सहर र जिल्लाहरूमा समेत डढेलोझै फैलिन पुग्छ।

नागरिक सचेतना र व्यक्तिगत सुरक्षा

साम्प्रदायिक तनाव वा अशान्तिको समयमा प्रत्येक नागरिकले आफ्ना तर्फबाट विशेष संयमता र सुरक्षाका उपायहरू अपनाउनु अनिवार्य हुन्छ। पहिलो कुरा, हिन्दु, मुस्लिम लगायत जुनसुकै धर्मावलम्बीहरूसँग पनि धार्मिक विवाद वा तर्क-वितर्क उत्पन्न हुन सक्ने संवेदनशील छलफलहरूमा सरिक हुनुहुँदैन। धर्म र आस्था व्यक्तिगत विषय भएकाले यसलाई लिएर सार्वजनिक बहस वा वादविवादमा उत्रिनुले उत्तेजना मात्र बढाउँछ।

दोस्रो, सामाजिक सञ्जालको प्रयोग गर्दा अत्यन्तै गैरजिम्मेवार बन्नुहुँदैन। धार्मिक सद्भाव बिग्रिने खालका स्ट्याटस, फोटो वा भिडियोहरू पोस्ट गर्ने, त्यस्ता पोस्टमा उत्तेजक कमेन्ट गर्ने वा सेयर गर्ने कामबाट पूर्ण रूपमा बच्नुपर्छ। आफूले प्राप्त गरेका सूचना सत्य हुन् कि होइनन् भन्ने पुष्टि नगरी अरूलाई पठाउनु वा फैलाउनु सामाजिक अपराध सरह हो।

तेस्रो, आफ्नो क्षेत्र वा आसपासमा झडप, प्रदर्शन वा आन्दोलन भइरहेको छ भने रमिता हेर्न वा भीडभाडमा उभिन कदापि जानुहुँदैन। कतिपय अवस्थामा केवल हेर्न उभिएका निर्दोष नागरिकहरू पनि दङ्गा वा सुरक्षा कारबाहीको चपेटामा पर्ने जोखिम हुन्छ। त्यसैले तनावग्रस्त क्षेत्रबाट टाढै रहनु र आफ्ना बालबालिका तथा परिवारलाई घरभित्रै सुरक्षित राख्नु बुद्धिमानी हुन्छ।

चौथो, जुनसुकै धर्म, जात वा सम्प्रदायका भए तापनि आफ्ना छरछिमेकीहरूसँग निरन्तर सम्पर्क र भाइचारा कायम राख्नुपर्छ। अप्ठ्यारो परेको समयमा एक-अर्कालाई सहयोग गर्ने, सुरक्षाको अनुभूति दिलाउने र सद्भावको वातावरण बनाउने काम छिमेकबाटै सुरु हुन्छ। समुदाय स्तरमा कायम रहने यो पारस्परिक विश्वास नै साम्प्रदायिक हिंसा रोक्ने सबैभन्दा बलियो पर्खाल हो।

नीतिगत सुधार र शान्तिको बाटो

सुनसरी, सिराहा लगायतका क्षेत्रमा उत्पन्न साम्प्रदायिक तनाव, कर्फ्यु र सुरक्षा फौज परिचालनको पृष्ठभूमिमा स्थिति सामान्य बनाउन सरकार, प्रधानमन्त्री र गृह मन्त्रालयले नीतिगत तथा वार्ता केन्द्रित तहमा अविलम्ब कदम चाल्नुपर्छ। राजनीतिक तहमा, प्रधानमन्त्री स्वयंले आपत्कालीन सर्वदलीय बैठक बोलाई सद्भाव कायम राख्ने साझा राष्ट्रिय प्रतिबद्धता गराउनुपर्छ। सत्तापक्ष र प्रतिपक्षका सांसदहरू सम्मिलित संयुक्त संसदीय टोलीलाई प्रभावित क्षेत्रमा पठाएर राजनीतिक खिचातानी अन्त्य भएको सन्देश दिनु आवश्यक छ। साथै, शीर्ष धार्मिक गुरुहरू सम्मिलित केन्द्रीय अन्तर-धार्मिक मञ्च र स्थानीय तहमा सबै समुदायका प्रतिनिधि रहने गरी ‘सद्भाव वार्ता समिति’ गठन गरी तत्काल संवाद सुरु गराउनुपर्छ।

कूटनीतिक र सूचना व्यवस्थापनका क्षेत्रमा, विदेशी मिडियामा भइरहेका अनर्गल टिप्पणी रोक्न परराष्ट्र मन्त्रालय मार्फत कूटनीतिक संवाद र नियमित पारदर्शी प्रेस ब्रिफिङ गरिनुपर्छ। गृह मन्त्रालय अन्तर्गत २४ सै घण्टा सक्रिय रहने ‘सूचना खण्डन डेस्क’ (Fact-Checking Unit) स्थापना गरी प्रविधिको प्रयोग मार्फत फेक न्यूज र घृणास्पद अभिव्यक्ति नियन्त्रण गर्नुपर्छ। स्थानीय मैथिली, थारू, उर्दू जस्ता भाषामा रेडियो र टेलिभिजनबाट शान्ति सन्देश प्रसारण गरिनुपर्छ। दङ्गामा घाइते भएकाहरूको नि:शुल्क उपचार, विस्थापित तथा क्षति व्यहोरेका निर्दोष नागरिकलाई तत्काल क्षतिपूर्तिको घोषणा गर्दै निर्दोषमाथि धरपकड नगर्ने स्पष्ट निर्देशन जारी हुनुपर्छ।

दीर्घकालीन समाधानका लागि उच्चस्तरीय न्यायिक छानबिन आयोग गठन गरी घटनाको निष्पक्ष जाँच गरिनुपर्छ। भविष्यमा धार्मिक जुलुस वा शोभायात्रा आयोजना गर्दा पूर्वस्वीकृति, रुट निर्धारण र कडा आचारसंहिता अनिवार्य गरिनुपर्छ। सुरक्षा निकायहरूलाई आधुनिक दङ्गा नियन्त्रण तालिम र गैर-घातक प्रविधिले सुसज्जित बनाउनुका साथै राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागको गुप्तचर क्षमता सुदृढ गरिनुपर्छ। केन्द्रदेखि स्थानीय तहसम्म स्थायी ‘अन्तर-धार्मिक सद्भाव परिषद्’ गठन गर्ने, विद्यालयको पाठ्यक्रममा बहुसांस्कृतिक शिक्षा समावेश गर्ने र साम्प्रदायिक अपराध विरुद्ध कडा कानून लागू गर्ने नीति लिनुपर्छ।

सीमावर्ती तथा संवेदनशील क्षेत्रका युवाहरूका लागि लक्षित स्वरोजगार कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, मिडिया आचारसंहिताको कडाइका साथ पालना गराउने र साम्प्रदायिक जिल्लाहरूमा ‘अर्ली वार्निङ सिस्टम’ लागू गर्नुपर्छ। कर्फ्यु र सुरक्षा फौजको उपस्थिति क्रमशः घटाउँदै लगेर नागरिक समाज, जनप्रतिनिधि र स्थानीयको संयुक्त सद्भाव र्याली मार्फत जनजीवन सामान्य बनाउने नीतिगत बाटो अपनाउनु नै आजको मुख्य आवश्यकता हो।

साझा सङ्कल्प र राष्ट्रिय अपिल

निष्कर्षतः, धार्मिक र साम्प्रदायिक सद्भाव नेपालको राष्ट्रिय पहिचान र सामाजिक एकताको मेरुदण्ड हो। इतिहासदेखि कायम रहँदै आएको हाम्रो सहिष्णुतालाई केही राजनीतिक, बाह्य वा आपराधिक स्वार्थ समूहहरूले आफ्नो फाइदाका लागि भत्काउन खोजिरहेका छन्। दङ्गा र हिंसाले कुनै पनि धर्मको सम्मान बढाउँदैन, यसले केवल सर्वसाधारण नागरिकको ज्यान लिन्छ र देशको भविष्यलाई अन्धकारतिर धकेल्छ। त्यसैले सरकारले शक्ति प्रयोग भन्दा पनि राजनीतिक सहमति, कूटनीतिक प्रखरता, सञ्चार व्यवस्थापन र वार्ताको माध्यमबाट स्थिति नियन्त्रणमा लिनु पर्छ।

यस जटिल परिस्थितिमा राज्यका सम्पूर्ण अङ्गहरूलाई राजनीतिक पूर्वाग्रह त्यागेर नागरिकको सुरक्षा र शान्ति पुनर्स्थापनामा लाग्न सुझाव दिइन्छ। प्रतिपक्षी दलहरूले पनि राजनीतिक फाइदाका लागि सरकार गिराउने वा मन्त्रीको राजीनामा माग्ने खेल भन्दा माथि उठेर समस्या समाधानमा हातेमालो गर्नुपर्छ। सुरक्षा निकायहरूले संयमित र निष्पक्ष भई काम गर्ने, गुप्तचर संयन्त्रलाई बलियो बनाउने र मिडिया क्षेत्रले सनसनीपूर्ण नभई जिम्मेवार पत्रकारिता गर्ने वातावरण निर्माण गर्नु आजको मुख्य दायित्व हो।

अन्तमा, सम्पूर्ण नेपाली दिदीबहिनी तथा दाजुभाइहरूमा हार्दिक अपिल छ – कुनै पनि उक्साहट, अफवाह वा षड्यन्त्रको पछि नलागी आफ्नो विवेक प्रयोग गरौ। धर्मको राजनीति गर्ने ‘गिद्ध प्रवृत्ति’ र असामाजिक तत्त्वहरूलाई चिनौ र उनीहरूको गोटी बन्नबाट बचौ। आफ्नो गाउँबस्तीमा शान्ति, सहिष्णुता र भाइचाराको वातावरण सधै कायम राखौ। हाम्रो राष्ट्रिय एकता र सामाजिक सद्भाव नै हाम्रो वास्तविक शक्ति हो; यसलाई जोगाउन हामी सबै एक हऔ।

प्रकाशित मिति: १४ श्रावण २०८३, बिहिबार